زمانه سکونت در مدینه و مرجعیت فقاهتی
حسن بن علی(ع) بعد از صلح با معاویه، علی رغم درخواست گردآوریای از شیعیانش برای ماندن در کوفه، به مدینه رجوع و برگشت[۱۴۷] و تا نقطه نهایی قدمت به عبارتیباز ماند و فقط سفرهایی به مکه[۱۴۸] و شام[۱۴۹] داشته میباشد. امام مجتبی(ع) بعداز شهید شدن امام علی(ع) و به وصیت وی، متولی اوقاف و صدقات او بوده میباشد. بنابر نقل کافی این وصیت در ۱۰ جمادی الاولی سال ۳۷ق. درج مسجد الزهرا احمدآباد مشهد شده میباشد.[۱۵۰]
مرجعیت علمی
گزارشهایی از جلسات دائمی امام حسن(ع) در مدینه برای یادگرفتن و هدایت عموم وجود دارااست، مثلا ابنسعد (درگذشته ۲۳۰ق) و بلاذری (درگذشته ۲۷۹ق) و ابنعساکر (درگذشته ۵۷۱ق) نقل کردهاند که حسن بن علی نماز صبح را در مسجد النبی می خواند و تا طلوع آفتاب به عبادت میپرداخت و بعد بزرگان و حاضران در مسجد نزد وی مینشستند و به دعوا و رای زنی میپرداختند. وی عصر نیز همین اپ را آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد داشته میباشد.
[۱۵۱] در کتاب الفصول المهمة نیز آمده میباشد حسن بن علی در مسجد رسول میگردهمایی و عموم بر گرد وی رینگ میزدند و وی به سوالهای آنها جواب میاظهارکرد.[۱۵۲]در عین حالا به گفته مهدی پیشوایی، حسن بن علی(ع) درین زمان با نوعی انزوای ناخواسته و همینطور بیاقبالی عموم روبهرو بوده میباشد که در به انحراف رفتن اخلاقی جامعه آن روز نقش داشت.[۱۵۳] علامه تهرانی این نظر را دارد که زمانه امامت امام مجتبی(َع) و امام حسین(ع) زیرا از دشوارترین و بدوننورترین زمانها به واسطه حکومت بنیامیه بوده و با دقت به ارتفاع زمان حیات این دو و نیز دوران امامت و ولایتشان می بایست طبیعتا هزاران حدیث، خطبه و ارشاد در تعبیروتفسیر قرآن در مشت باشد البته خطبهها و مواعظ و کلمه ها آنها در غایت اختصار و قِلّت رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد. [۱۵۴]
رده اجتماعی
از خبرها تاریخی برمیآید که امام حسن(ع) دارنده منزلت اجتماعی خاص بوده میباشد. بنابر گزارش ابنسعد (درگذشته ۲۳۰ق) زمانی عموم در مراسم حج، حسن بن علی را میدیدند، برای تبرک کشف کردن به سوی وی هجوم میبردند تا جایی که حسین بن علی(ع) به یاری یکسری نفر دیگر، جمعیت را از وی به دور میکردند.[۱۵۵] همینطور آورده شده که ابنعباس با وجود آنکه از بزرگان اصحاب بود[۱۵۶] و از دید سن نیز بزرگتر از امام حسن(ع) بود، هنگام سوار شدن امام حسن(ع) بر اسب، رکاب را برای وی شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میگرفت.[۱۵۷]
دخالت نکردن در کارها سیاسی و عدم همیاری با معاویه
گفتهاند بعد از خروج امام حسن(ع) از کوفه، گروهی از خوارج در نخیله توده شدند تا به نزاع معاویه بروند. معاویه طومارای به حسن بن علی نوشت و از وی خواست برگردد و با آنها بجنگد. امام نپذیرفت و در جواب وی نوشت: در صورتیکه میخواستم با کسی از اهل قبله بجنگم، با تو میجنگیدم.[۱۵۸]
در بعضی احادیث آمده میباشد که امام مجتبی(ع) با وجود ملازمت و همراهی نکردن با معاویه و اعتراض به اقدامات وی، هدایای اورا میبه عهده گرفت.[۱۵۹] پولی که معاویه در کنار هدایای دیگر برای وی میارسال کرد را هر ساله یک میلیون درهم[۱۶۰] یا این که صد هزار دینار[۱۶۱] گفتهاند. از بعضی نقلها برمیآید که او گاه قرضهای خویش را میپرداخت و سایر را بین قبیله و زیردستان خویش تقسیم میکرد[۱۶۲] و گاه تمامی آن هدایا را به بقیه افراد می بخشید.[۱۶۳] اخباری نیز وجود دارااست که حسن بن علی(ع) در مواقعی هدایای معاویه را نمیپذیرفته میباشد.[۱۶۴] این سیرتکامل خبر ها، عکس العملها و تردیدهایی را در ادامه داشته[۱۶۵] و مثلا در بُعد کلامی گفت و گوهایی پیرامون آن مطرح گردیده است. برای مثال سید مرتضی اخذ جنس و صله از معاویه را برای امام حسن(ع) روا و بلکه واجب شمرده و آن را از این باب دانسته که بایستی اموال حاکمی که به اجبار بر امت حکمفرما گردیده، گرفته خواهد شد.[۱۶۶]
عکس العمل امویان
گزارشهایی از واکنش نامناسب امویان با امام حسن(ع) وجود داراست.[۱۶۷] همینطور در کتاب احتجاج، مناظراتی در میان امام حسن(ع) و معاویه و اطرافیانش نقل گردیدهاست. وی درین مناظرات از رده اهلبیت پشتیبانی کرده و از ماهیت و رده معاندان خویش پرده برداشته میباشد.[۱۶۸] به عنوان مثال سازه بر گزارشی که در الاحتجاج نقل گردیدهاست، در مجلسی که حامیان حکومت معاویه مانند عمرو بن عثمان، عمرو بن عاص، عتبة بن ابیسفیان، ولید بن عقبه و مغیرة بن شعبه در حضور معاویه بودند امام مجتبی(ع) با استناد به آیهها قرآن و احادیث و گزارشهای تاریخی آنهارا محکوم کرد و حق و مقام امام علی و اهلبیت را چنان تبیین کرد که پیشگویی معاویه قبل از برگزاری مجلس مناظره (مطابق روسیاهی و رسوایی و محکومیت مطالبه کنندهگان مناظره) تحقق پیدا کرد.[۱۶
زمانه سکونت در مدینه و مرجعیت فقاهتی
حسن بن علی(ع) بعد از صلح با معاویه، علی رغم درخواست گردآوریای از شیعیانش برای ماندن در کوفه، به مدینه رجوع و برگشت[۱۴۷] و تا نقطه نهایی قدمت به عبارتیباز ماند و فقط سفرهایی به مکه[۱۴۸] و شام[۱۴۹] داشته میباشد. امام مجتبی(ع) بعداز شهید شدن امام علی(ع) و به وصیت وی، متولی اوقاف و صدقات او بوده میباشد. بنابر نقل کافی این وصیت در ۱۰ جمادی الاولی سال ۳۷ق. درج مسجد الزهرا احمدآباد مشهد شده میباشد.[۱۵۰]
مرجعیت علمی
گزارشهایی از جلسات دائمی امام حسن(ع) در مدینه برای یادگرفتن و هدایت عموم وجود دارااست، مثلا ابنسعد (درگذشته ۲۳۰ق) و بلاذری (درگذشته ۲۷۹ق) و ابنعساکر (درگذشته ۵۷۱ق) نقل کردهاند که حسن بن علی نماز صبح را در مسجد النبی می خواند و تا طلوع آفتاب به عبادت میپرداخت و بعد بزرگان و حاضران در مسجد نزد وی مینشستند و به دعوا و رای زنی میپرداختند. وی عصر نیز همین اپ را آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد داشته میباشد.
[۱۵۱] در کتاب الفصول المهمة نیز آمده میباشد حسن بن علی در مسجد رسول میگردهمایی و عموم بر گرد وی رینگ میزدند و وی به سوالهای آنها جواب میاظهارکرد.[۱۵۲]در عین حالا به گفته مهدی پیشوایی، حسن بن علی(ع) درین زمان با نوعی انزوای ناخواسته و همینطور بیاقبالی عموم روبهرو بوده میباشد که در به انحراف رفتن اخلاقی جامعه آن روز نقش داشت.[۱۵۳] علامه تهرانی این نظر را دارد که زمانه امامت امام مجتبی(َع) و امام حسین(ع) زیرا از دشوارترین و بدوننورترین زمانها به واسطه حکومت بنیامیه بوده و با دقت به ارتفاع زمان حیات این دو و نیز دوران امامت و ولایتشان می بایست طبیعتا هزاران حدیث، خطبه و ارشاد در تعبیروتفسیر قرآن در مشت باشد البته خطبهها و مواعظ و کلمه ها آنها در غایت اختصار و قِلّت رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد. [۱۵۴]
رده اجتماعی
از خبرها تاریخی برمیآید که امام حسن(ع) دارنده منزلت اجتماعی خاص بوده میباشد. بنابر گزارش ابنسعد (درگذشته ۲۳۰ق) زمانی عموم در مراسم حج، حسن بن علی را میدیدند، برای تبرک کشف کردن به سوی وی هجوم میبردند تا جایی که حسین بن علی(ع) به یاری یکسری نفر دیگر، جمعیت را از وی به دور میکردند.[۱۵۵] همینطور آورده شده که ابنعباس با وجود آنکه از بزرگان اصحاب بود[۱۵۶] و از دید سن نیز بزرگتر از امام حسن(ع) بود، هنگام سوار شدن امام حسن(ع) بر اسب، رکاب را برای وی شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میگرفت.[۱۵۷]
دخالت نکردن در کارها سیاسی و عدم همیاری با معاویه
گفتهاند بعد از خروج امام حسن(ع) از کوفه، گروهی از خوارج در نخیله توده شدند تا به نزاع معاویه بروند. معاویه طومارای به حسن بن علی نوشت و از وی خواست برگردد و با آنها بجنگد. امام نپذیرفت و در جواب وی نوشت: در صورتیکه میخواستم با کسی از اهل قبله بجنگم، با تو میجنگیدم.[۱۵۸]
در بعضی احادیث آمده میباشد که امام مجتبی(ع) با وجود ملازمت و همراهی نکردن با معاویه و اعتراض به اقدامات وی، هدایای اورا میبه عهده گرفت.[۱۵۹] پولی که معاویه در کنار هدایای دیگر برای وی میارسال کرد را هر ساله یک میلیون درهم[۱۶۰] یا این که صد هزار دینار[۱۶۱] گفتهاند. از بعضی نقلها برمیآید که او گاه قرضهای خویش را میپرداخت و سایر را بین قبیله و زیردستان خویش تقسیم میکرد[۱۶۲] و گاه تمامی آن هدایا را به بقیه افراد می بخشید.[۱۶۳] اخباری نیز وجود دارااست که حسن بن علی(ع) در مواقعی هدایای معاویه را نمیپذیرفته میباشد.[۱۶۴] این سیرتکامل خبر ها، عکس العملها و تردیدهایی را در ادامه داشته[۱۶۵] و مثلا در بُعد کلامی گفت و گوهایی پیرامون آن مطرح گردیده است. برای مثال سید مرتضی اخذ جنس و صله از معاویه را برای امام حسن(ع) روا و بلکه واجب شمرده و آن را از این باب دانسته که بایستی اموال حاکمی که به اجبار بر امت حکمفرما گردیده، گرفته خواهد شد.[۱۶۶]
عکس العمل امویان
گزارشهایی از واکنش نامناسب امویان با امام حسن(ع) وجود داراست.[۱۶۷] همینطور در کتاب احتجاج، مناظراتی در میان امام حسن(ع) و معاویه و اطرافیانش نقل گردیدهاست. وی درین مناظرات از رده اهلبیت پشتیبانی کرده و از ماهیت و رده معاندان خویش پرده برداشته میباشد.[۱۶۸] به عنوان مثال سازه بر گزارشی که در الاحتجاج نقل گردیدهاست، در مجلسی که حامیان حکومت معاویه مانند عمرو بن عثمان، عمرو بن عاص، عتبة بن ابیسفیان، ولید بن عقبه و مغیرة بن شعبه در حضور معاویه بودند امام مجتبی(ع) با استناد به آیهها قرآن و احادیث و گزارشهای تاریخی آنهارا محکوم کرد و حق و مقام امام علی و اهلبیت را چنان تبیین کرد که پیشگویی معاویه قبل از برگزاری مجلس مناظره (مطابق روسیاهی و رسوایی و محکومیت مطالبه کنندهگان مناظره) تحقق پیدا کرد.[۱۶
مسجد الزهرا احمدآباد مشهد؛ نقش مسجد در تربیت دینی نسل امروز