احمد مجتهد
احمد مجتهد(درگذشته۱۲۶۵ق/۱۸۴۹م) از فقهای امامی سدۀ سیزدهم در آذربایجان بود. وی در شمار شاگردان سید علی طباطبایی در عراق بود و بعد از رجوع به تبریز، سر گروهی حوزه علمیه، امامت آدینه و جماعت و ادارۀ کارها شرعیه آن دیار را ذمه دار مسجد الزهرا احمدآباد مشهد شد.
دارای شهرتترین تاثیر وی، منهج الرشاد فی تفصیل الارشاد علامه حلی میباشد که در علاوه بر مبارزه دوم در بین کشور ایران و روسیه، در قزوین تألیف کرد. احمد مجتهد علیه شیخیه در آذربایجان که پس نقطه پایان نبرد کشور ایران و روسیه، درصدد توسعه مسلک خویش بودند، فتوا آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد بخشید.
ولادت و نسب
احمد مجتهد فرزند لطفعلی بن محمدصادق بود. تاریخ تولدش در مآخذ بیان نشده میباشد، البته با دقت به نوشتۀ ادیب الملک[۱] بر طبق اینکه «بازه زمانی ۸۱ سال در دارالسلطنۀ تبریز... راتق و فاتق کارها شریعت... بود» -که احتمالاً مراد مولف، بازه زمانی زندگانی وی بوده میباشد- میاقتدار اینگونه انگاشت که در رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد ۱۱۸۴ق متولد شدهاست.
نیاکانش از مغان[۲] و از تیرۀ مغانلو از طوایف شاهسون[۳] بودهاند. ولی بعضی نیز اصل اورا از اخلاق و رفتار دانستهاند[۴] که صحیح به حیث نمیرسد.
پدرش مستوفی آزادخان[۵] در عهد و پیمان مهربانخان و از عمال دولت زندیه[۶] و مادرش از سادات رضوی اصفهان بود.[۷]
احمد مجتهد در ۲۷ رجب سال ۱۲۶۵ق درگذشت.[۸] پیکرش تحت عنوان رمز سلسلۀ قوم و قبیله مجتهدی تبریز، به نجف جابجایی یافت و در آرامگاه منحصر[۹] در مقابل مسجد روضه خوان طوسی به خاک ودیعه شد.[۱۰] مادۀ تاریخ وفاتش «گلشن ارم مکان وی» شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهدمیباشد.[۱۱]
فرزندان
احمد مجتهد پنج پسر داشت.[۱۲] فرزند ارشدش لطفعلی که وی نیز مجتهد بود،[۱۳] یاروهمدم با دو بدن دیگر از برادرانش به اسمهای رضا و محمدجعفر قبل از بابا در وبای سال ۱۲۶۲ق تبریز درگذشتند. دو فرزند دیگر او محمدباقر و جواد از عالمان فرصت خویش بودهاند.[۱۴]
شغلها
احمد مجتهد نیز ابتدا فعالیت دیوانی داشت،[۱۵] اما بعد از مدتی از دیوان گوشه گرفت[۱۶] و به علم آموزی علم ها فقهی پرداخت. او مقدمات سطح های را در تبریز طی کرد، آن گاه به اصفهان و بعد از آن به عتبات رفت و حوزۀ درس سید علی طباطبایی، صاحب و مالک ریاض که از علمای بلندمرتبه عراق بود، به یادگرفتن علم پرداخت[۱۷] و از وی اذن اجتهاد گرفت.[۱۸] آن گاه به تبریز برگشت و افزون بر سر گروهی حوزۀ علمیۀ آن دیار،[۱۹] امامت آدینه و جماعت و ادارۀ کارها شرعیه را نیز ذمه دار شد[۲۰] او، به تأسیس مدرسه های و جلب طلاب عنایت میاعطا کرد.[۲۱]
در دورۀ دوم مبارزههای کشور ایران و روس، زمانی که در ۱۲۴۳ق/۱۸۲۷م روسها بر تبریز استیلا یافتند، او از تبریز بیرون شد. بین خط مش میزان داراییهای اورا یغما بردند، و زیرا به قزوین رسید، فتحعلی سلطان قاجار با ارسال کردن پولی از وی دلجویی کرد. و به درخواست فتحعلی پادشاه در قزوین بماند.
فتوا علیه شیخیه
بعداز منعقد معاهدۀ ترکمانچای و رفتن روسها از آذربایجان، مجدداً به تبریز رجوع و برگشت.[۲۲] در آن مجال تعلیمات شیخیه تبلیغ میشد و ترویج یافته بود و احمد مجتهد که مدام در احکام دینی جانب احتیاط را نگاه میداشت، حکم به تکفیر شیخیه بخشید و همین دستور سبب ساز بروز ناآرامیهایی شد.[۲۳]
اثرها
احمد مجتهد به جز فقه در متانت نیز غالبدست بود و طبع شعر داشت، چنانکه برخی اورا در زمرۀ شاعران آوردهاند[۲۴] و قصیدهای به عربی به وی نسبت داده شده میباشد.
از اثرها وی، میاقتدار به کتابها اشاره نمود:
اذن، که در ۱۲۵۳ق خطاب به ۳ فرزندش، لطفعلی، محمدجعفر و محمدباقر صادر نموده است.[۲۵]
الرسالة الصومیة، به فارسی که به گفتۀ آقابزرگ طهرانی یار با الرسالة العملیة در کتابخانۀ سماوی نجف جانور بوده میباشد.[۲۶]
الرسالة العملیة، در احکام عصمت و طهارت، نماز و روزه. ورژنهای آن در کتابخانههای مرعشی و شورا جان دار میباشد.[۲۷]
قصیدهای به عربی در مدح حضرت امام مهدی(عج) که ابیاتی از آن در ریحانة الادب[۲۸] درج شده میباشد. ورژنای از آن در کتابخانۀ مرکزی[۲۹] ورژنای از یک قصیده به اسم احمد بن لطفعلی تبریزی نیز در انستیتوی خاورشناسی روسیه وجود دارااست که احتمالا به عبارتی قصیده میباشد.[۳۰]
مناسک حج، متن دینی فارسی که ورژنهایی از آن در کتابخانه آستان قدس رضوی[۳۱] و کتابخانۀ مرعشی[۳۲] جان دار میباشد.
منهج الرشاد فی گستردن الارشاد، پر اسم و رسمترین تاثیر احمد مجتهد که شرحی استدلالی بر کتاب راهنمایی الاذهان علامه حلی میباشد که به هنگام اقامتش در قزوین مندرج میباشد. ورژنای از این کتاب دربرگیرنده مباحث صوم و اعتکاف در کتابخانۀ مرعشی[۳۳] مراقبت میگردد.[۳۴]
پانویس
احمد مجتهد
احمد مجتهد(درگذشته۱۲۶۵ق/۱۸۴۹م) از فقهای امامی سدۀ سیزدهم در آذربایجان بود. وی در شمار شاگردان سید علی طباطبایی در عراق بود و بعد از رجوع به تبریز، سر گروهی حوزه علمیه، امامت آدینه و جماعت و ادارۀ کارها شرعیه آن دیار را ذمه دار مسجد الزهرا احمدآباد مشهد شد.
دارای شهرتترین تاثیر وی، منهج الرشاد فی تفصیل الارشاد علامه حلی میباشد که در علاوه بر مبارزه دوم در بین کشور ایران و روسیه، در قزوین تألیف کرد. احمد مجتهد علیه شیخیه در آذربایجان که پس نقطه پایان نبرد کشور ایران و روسیه، درصدد توسعه مسلک خویش بودند، فتوا آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد بخشید.
ولادت و نسب
احمد مجتهد فرزند لطفعلی بن محمدصادق بود. تاریخ تولدش در مآخذ بیان نشده میباشد، البته با دقت به نوشتۀ ادیب الملک[۱] بر طبق اینکه «بازه زمانی ۸۱ سال در دارالسلطنۀ تبریز... راتق و فاتق کارها شریعت... بود» -که احتمالاً مراد مولف، بازه زمانی زندگانی وی بوده میباشد- میاقتدار اینگونه انگاشت که در رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد ۱۱۸۴ق متولد شدهاست.
نیاکانش از مغان[۲] و از تیرۀ مغانلو از طوایف شاهسون[۳] بودهاند. ولی بعضی نیز اصل اورا از اخلاق و رفتار دانستهاند[۴] که صحیح به حیث نمیرسد.
پدرش مستوفی آزادخان[۵] در عهد و پیمان مهربانخان و از عمال دولت زندیه[۶] و مادرش از سادات رضوی اصفهان بود.[۷]
احمد مجتهد در ۲۷ رجب سال ۱۲۶۵ق درگذشت.[۸] پیکرش تحت عنوان رمز سلسلۀ قوم و قبیله مجتهدی تبریز، به نجف جابجایی یافت و در آرامگاه منحصر[۹] در مقابل مسجد روضه خوان طوسی به خاک ودیعه شد.[۱۰] مادۀ تاریخ وفاتش «گلشن ارم مکان وی» شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهدمیباشد.[۱۱]
فرزندان
احمد مجتهد پنج پسر داشت.[۱۲] فرزند ارشدش لطفعلی که وی نیز مجتهد بود،[۱۳] یاروهمدم با دو بدن دیگر از برادرانش به اسمهای رضا و محمدجعفر قبل از بابا در وبای سال ۱۲۶۲ق تبریز درگذشتند. دو فرزند دیگر او محمدباقر و جواد از عالمان فرصت خویش بودهاند.[۱۴]
شغلها
احمد مجتهد نیز ابتدا فعالیت دیوانی داشت،[۱۵] اما بعد از مدتی از دیوان گوشه گرفت[۱۶] و به علم آموزی علم ها فقهی پرداخت. او مقدمات سطح های را در تبریز طی کرد، آن گاه به اصفهان و بعد از آن به عتبات رفت و حوزۀ درس سید علی طباطبایی، صاحب و مالک ریاض که از علمای بلندمرتبه عراق بود، به یادگرفتن علم پرداخت[۱۷] و از وی اذن اجتهاد گرفت.[۱۸] آن گاه به تبریز برگشت و افزون بر سر گروهی حوزۀ علمیۀ آن دیار،[۱۹] امامت آدینه و جماعت و ادارۀ کارها شرعیه را نیز ذمه دار شد[۲۰] او، به تأسیس مدرسه های و جلب طلاب عنایت میاعطا کرد.[۲۱]
در دورۀ دوم مبارزههای کشور ایران و روس، زمانی که در ۱۲۴۳ق/۱۸۲۷م روسها بر تبریز استیلا یافتند، او از تبریز بیرون شد. بین خط مش میزان داراییهای اورا یغما بردند، و زیرا به قزوین رسید، فتحعلی سلطان قاجار با ارسال کردن پولی از وی دلجویی کرد. و به درخواست فتحعلی پادشاه در قزوین بماند.
فتوا علیه شیخیه
بعداز منعقد معاهدۀ ترکمانچای و رفتن روسها از آذربایجان، مجدداً به تبریز رجوع و برگشت.[۲۲] در آن مجال تعلیمات شیخیه تبلیغ میشد و ترویج یافته بود و احمد مجتهد که مدام در احکام دینی جانب احتیاط را نگاه میداشت، حکم به تکفیر شیخیه بخشید و همین دستور سبب ساز بروز ناآرامیهایی شد.[۲۳]
اثرها
احمد مجتهد به جز فقه در متانت نیز غالبدست بود و طبع شعر داشت، چنانکه برخی اورا در زمرۀ شاعران آوردهاند[۲۴] و قصیدهای به عربی به وی نسبت داده شده میباشد.
از اثرها وی، میاقتدار به کتابها اشاره نمود:
اذن، که در ۱۲۵۳ق خطاب به ۳ فرزندش، لطفعلی، محمدجعفر و محمدباقر صادر نموده است.[۲۵]
الرسالة الصومیة، به فارسی که به گفتۀ آقابزرگ طهرانی یار با الرسالة العملیة در کتابخانۀ سماوی نجف جانور بوده میباشد.[۲۶]
الرسالة العملیة، در احکام عصمت و طهارت، نماز و روزه. ورژنهای آن در کتابخانههای مرعشی و شورا جان دار میباشد.[۲۷]
قصیدهای به عربی در مدح حضرت امام مهدی(عج) که ابیاتی از آن در ریحانة الادب[۲۸] درج شده میباشد. ورژنای از آن در کتابخانۀ مرکزی[۲۹] ورژنای از یک قصیده به اسم احمد بن لطفعلی تبریزی نیز در انستیتوی خاورشناسی روسیه وجود دارااست که احتمالا به عبارتی قصیده میباشد.[۳۰]
مناسک حج، متن دینی فارسی که ورژنهایی از آن در کتابخانه آستان قدس رضوی[۳۱] و کتابخانۀ مرعشی[۳۲] جان دار میباشد.
منهج الرشاد فی گستردن الارشاد، پر اسم و رسمترین تاثیر احمد مجتهد که شرحی استدلالی بر کتاب راهنمایی الاذهان علامه حلی میباشد که به هنگام اقامتش در قزوین مندرج میباشد. ورژنای از این کتاب دربرگیرنده مباحث صوم و اعتکاف در کتابخانۀ مرعشی[۳۳] مراقبت میگردد.[۳۴]
پانویس
مسجد الزهرا احمدآباد مشهد؛ نقش مسجد در تربیت دینی نسل امروز