مسجد جامع اصفهان یکیاز سابقترین و دیدهگیرترین بناهای جانور اسلامی میباشد. شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد آنچه دربارۀ اصل این سازه میدانیم افسانهای بیش وجود ندارد؛ بهاین مفهوم که بیان کننده در محل کنونی مسجد جامع آتشکدهای برپا بوده میباشد. ولی بایقین در به عبارتی محل، مسجد سابقتری که قسمتی از دیوارهای خاکی آن باقی میباشد وجود داشته و رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد مسجد جامع بر روی آن نهاد یافته میباشد.
مسجد جامع در دوران قبل، مانند دیرهای قرن ها وسطی آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد در مغربزمین راس فرهنگی و دارالعجزۀ بسیار مهمی بوده میباشد که مسافران و بیماران را در آن نگاهداری و پرستاری میکردهاند. بهموجب شرحی که مورخی اصفهانی[۱] در قرن یازدهم میلادی (پنجم هجری) از آن به دست می دهد این سازه بر روی زمین ناهموار، دربرگیرنده چهار دستگاه ساختمان (اربع ادور) در حوالی مسجد، که حیاطی مستطیلصورت با رواقهای نادروبیش گود در چهار پهلوی آن بود، میگردیده میباشد. چهار تیم ساختمان مشمول صومعهها، مسجد الزهرا احمدآباد مشهد خانقاهها، یک کتابخانه و مخزنهای آن و مهمانمنزلها (مضیفها) و توابع بی آلایش یک بنای تعالی مذهبی در آن زمان بوده میباشد. به گفتۀ به عبارتی تالیف کننده برای هر نماز نادرخیس از پنجهزار نفر در آنجا گرد نمیآیند. پهلوی هر جرزی شیخی مشغول درس دادن و آموختن به رهروان و شاگردان کثیر خود میباشد و یا این که مریدی به ریاضت نفس اشتغال دارااست. آراستگی این سازه بهواسطۀ مناظرۀ فقها و مباحثۀ عالمان و مجادلۀ متکلمان و پندهای واعظان میباشد. در آنجا صوفیان و عالمان و عده ای چشم میگردند که به هم اکنون عبادت در مسجد اقامت گزیده، به تسبیح و دعا معاش را میگذرانند.[۲] روبهروی تراس گنبددار تعالی کنونی، در ساختمان ضلع شمالی، کتابخانۀ مسجد با مخازن و حجرات مختلف قرار داشته میباشد. دراین کتابخانه به گذر زمان روز ها کتابهای مرتبط با کلیه سیرتکامل علم ها گرد آمده بود. به این ترتیب مسجد جامع در قرن دهم بنای عظیمی بود که طرح معماری بسیار بی آلایشای داشته و آحاد مساحت مسجد کنونی را فرامیگرفته میباشد.
در زمان سلاطین آل بویه، اصفهان یک کدام از پایتختهای گران قدر و معمور دنیای اسلام بود، اما رونق و آبادانی روزافزون آن بر تاثیر هجوم ترکان سلجوقی بهطور موقت متوقف ماند. از اولِ قرن یازدهم ترکان سلجوقی مسافرت خویش را به شرق کشور ایران شروع کردند. در سال ۱۰۵۰ م (۴۴۲-۴۴۳ ق)، تعالی آنها طغرل بیک نواحی دور و بر اصفهان را غارت کرد و قحطی سهمگینی، که پیرو این غارتگری پدیدآمد، عموم اصفهان را به تسلیمشدن ناگزیر تشکیل داد و طغرلبیک به اینسیرتکامل اصفهان را به تصرف خویش درآورد. دراین مجال بهموجب نوشتۀ مورخان اهل ایران عموم برای آمادهآوردن چوب ناگزیر از ویرانکردن مسجد تبارک شدند. البته با وجود این جهانگرد بصیری[۳]، که 1سال بعداز فتح طغرلبیک اصفهان را چشم، مینویسد که در آن هیچ بنای ویرانی مشاهده نکرده میباشد.
مسجد جامع در آن فرصت از صحن مستطیلصورت و رواقهای فضا آن تشکیل مییافت. در پیرامون این سازه، که مدل معماری آن نقشۀ یک مسجد عربی میباشد، هنوز الحاقات و اضافات دیرینالذکر، یعنی خانقاهها و صومعهها و مهمانمنزلها و جز آن، وجود داشته میباشد و شاید هم ترکان سلجوقی این ابنیۀ الحاقی و مازاد را نوسازی و تعمیر کرده بودند. البته چندی بعد از آن در طول ملکشاه سلجوقی نقشۀ مدل عربی مسجد به طرح تماماً اهل ایران یک آتشگاه بدل گشت. ساختمان آتشکده غالباً از صفهای برای مراسم همگانی نیایش حریق که در اواسط دور و اطراف یا این که میدانگاه مسطح وسیعی قرار داشت و یک بنای خرد گنبددار بر پایه ی چهارستون که آتشگاه را میپوشانید تشکیل میشد. ولی زیرا مسلمان ها بهسوی مکه نماز میگزارند و زرتشتیان بدور حریق رینگ میزنند، آتشگاه در مسجد به محراب یا این که طاقنما و حجرهای که جهت قبله را مینمایاند بدل گشت و در منتهیالیه ضلع جنوبی صفه یا این که صحن مکانگرفت. بهاین ترتیب، بنای خرد گنبددار آتشگاه (بنای طاق در آتشکده) به طور ایوانی گسترده با گنبدی گشاده و فراخ که محراب اساسی ساختمان را نیز دربر می گیرد (یعنی یک شبستان منفرد گنبدیصورت که اطرافش گشوده بوده) درآمد. به موجب کتبیۀ والا درون گنبد این سازه (گنبد جنوبی) به امر حسن بن علی در بین اسحق، یعنی خواجه نظامالملک وزیر نیرومند ملکشاه، نهاد یافته میباشد. حدوداً در به عبارتی مجال تاجالملک، حریف نظامالملک، در آن سوی صحن و به محاذات گنبد جنوبی، گنبد خردخیس اما باشکوهتری (گنبد شمالی) برپا کرد. براین اساس مسجد جامع در زمان ملکشاه عبارت بود از حیاط بسیار فراخی که محراب را دربر میگرفت و در جلوِ آن محوطۀ وسیعی که مسلمانها به هنگام ازدحام در آن صف میبستند و به نماز می ایستادند قرار داشت. از مضافات و ملحقات کهن مسجد، که نادروبیش بازسازی و تعمیر گردیده بودند، درین فرصت استحضار چندانی در چنگ وجود ندارد و همینقدر میدانیم که در سال ۵۱۵ هجری، بر اساس با ۱۱۲۱-۱۱۲۲ میلادی، ساختمانهای ذکر شده در یک حریقسوزی کلاً ویران و نابود شدند. به این ترتیب در آن زمانه مسجد صرفا از دو بنای گنبددار دورافتاده از یکدیگر، در دو انتهای شمالی و جنوبی صحنی خالی و اشرافگردیده از خرابه و ویرانه، تشکیل مییافته میباشد. ولی در به عبارتی مجال، یا این که اندکی آنگاه، در زمانه سلطنت محمد، پسر ملکشاه، اراده جزم ایرانیان بر اساس طرد نقشۀ مسجد عربی و ساخت و ساز بنایی تماماً اهل ایران (مسجد چهارایوانی) ساختمان کهن را به یک مسجد تعالی و زیبای اهل ایران، یعنی صحنی مرکزی محاط با چهار نما در نزدیکی آن و در میانه هر نما ایوانی رو به تراس (حیاطهای چهارگانه و نماها و شبستانها و چهلردیفهای فضا صحن)، بدل کرد. درواقع، به پیروی از بنای مدرسۀ اهل ایران که عبارت از حیاطی مستطیل با حجرههایی در چهار ضلع ایوان و در میانه هر ضلع ایوانی بهتیتر اتاق تفحص و استراحت میباشد، معماران زبردست بین دو بنای گنبددار جانور بهسادگی مسجد معروفی را که بهصدق «مسجد مکتب» نامیده گردیده میباشد سازه نهادند.
این طرح ساختمانی جدید و سنتشکن، که ظاهراً بر تاثیر موقعیت و مقتضیاتی که شرحش سپری شد در اصفهان پدیدآمد، بهزودی توفیقی شگرف یافت؛ چون در سال ۱۱۳۵-۱۱۳۶ (۵۳۰ ق) در مسجد چهارایوانی زواره بهصورتی بی نقص همچنان که امروز نیز در کشور ایران و فارغ کشور ایران معمول میباشد بهفعالیت رفته میباشد. بقیه مساجد عربی و حتی مساجدی که خلفای عباسی سازه گذاشته بودند نیز رفتهرفته در به عبارتی زمان سلجوقیان و یا این که دیرتر تا مجال معاصر به تاسی از مسجد اصفهان تغییر و تحول صورت یافت. ولی مسجد جامع اصفهان را بعد از تغییر و تحول صورت یافتن آن به شرحی که سپری شد نسبتاًً مجموع سلاطین جمهوری اسلامی ایران و خاصه سلاطین صفوی، که اصفهان پایتختشان بود، مرتب و زینت کرده و خوشگلخیس ساختهاند.
مسجد جامع اصفهان یکیاز سابقترین و دیدهگیرترین بناهای جانور اسلامی میباشد. شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد آنچه دربارۀ اصل این سازه میدانیم افسانهای بیش وجود ندارد؛ بهاین مفهوم که بیان کننده در محل کنونی مسجد جامع آتشکدهای برپا بوده میباشد. ولی بایقین در به عبارتی محل، مسجد سابقتری که قسمتی از دیوارهای خاکی آن باقی میباشد وجود داشته و رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد مسجد جامع بر روی آن نهاد یافته میباشد.
مسجد جامع در دوران قبل، مانند دیرهای قرن ها وسطی آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد در مغربزمین راس فرهنگی و دارالعجزۀ بسیار مهمی بوده میباشد که مسافران و بیماران را در آن نگاهداری و پرستاری میکردهاند. بهموجب شرحی که مورخی اصفهانی[۱] در قرن یازدهم میلادی (پنجم هجری) از آن به دست می دهد این سازه بر روی زمین ناهموار، دربرگیرنده چهار دستگاه ساختمان (اربع ادور) در حوالی مسجد، که حیاطی مستطیلصورت با رواقهای نادروبیش گود در چهار پهلوی آن بود، میگردیده میباشد. چهار تیم ساختمان مشمول صومعهها، مسجد الزهرا احمدآباد مشهد خانقاهها، یک کتابخانه و مخزنهای آن و مهمانمنزلها (مضیفها) و توابع بی آلایش یک بنای تعالی مذهبی در آن زمان بوده میباشد. به گفتۀ به عبارتی تالیف کننده برای هر نماز نادرخیس از پنجهزار نفر در آنجا گرد نمیآیند. پهلوی هر جرزی شیخی مشغول درس دادن و آموختن به رهروان و شاگردان کثیر خود میباشد و یا این که مریدی به ریاضت نفس اشتغال دارااست. آراستگی این سازه بهواسطۀ مناظرۀ فقها و مباحثۀ عالمان و مجادلۀ متکلمان و پندهای واعظان میباشد. در آنجا صوفیان و عالمان و عده ای چشم میگردند که به هم اکنون عبادت در مسجد اقامت گزیده، به تسبیح و دعا معاش را میگذرانند.[۲] روبهروی تراس گنبددار تعالی کنونی، در ساختمان ضلع شمالی، کتابخانۀ مسجد با مخازن و حجرات مختلف قرار داشته میباشد. دراین کتابخانه به گذر زمان روز ها کتابهای مرتبط با کلیه سیرتکامل علم ها گرد آمده بود. به این ترتیب مسجد جامع در قرن دهم بنای عظیمی بود که طرح معماری بسیار بی آلایشای داشته و آحاد مساحت مسجد کنونی را فرامیگرفته میباشد.
در زمان سلاطین آل بویه، اصفهان یک کدام از پایتختهای گران قدر و معمور دنیای اسلام بود، اما رونق و آبادانی روزافزون آن بر تاثیر هجوم ترکان سلجوقی بهطور موقت متوقف ماند. از اولِ قرن یازدهم ترکان سلجوقی مسافرت خویش را به شرق کشور ایران شروع کردند. در سال ۱۰۵۰ م (۴۴۲-۴۴۳ ق)، تعالی آنها طغرل بیک نواحی دور و بر اصفهان را غارت کرد و قحطی سهمگینی، که پیرو این غارتگری پدیدآمد، عموم اصفهان را به تسلیمشدن ناگزیر تشکیل داد و طغرلبیک به اینسیرتکامل اصفهان را به تصرف خویش درآورد. دراین مجال بهموجب نوشتۀ مورخان اهل ایران عموم برای آمادهآوردن چوب ناگزیر از ویرانکردن مسجد تبارک شدند. البته با وجود این جهانگرد بصیری[۳]، که 1سال بعداز فتح طغرلبیک اصفهان را چشم، مینویسد که در آن هیچ بنای ویرانی مشاهده نکرده میباشد.
مسجد جامع در آن فرصت از صحن مستطیلصورت و رواقهای فضا آن تشکیل مییافت. در پیرامون این سازه، که مدل معماری آن نقشۀ یک مسجد عربی میباشد، هنوز الحاقات و اضافات دیرینالذکر، یعنی خانقاهها و صومعهها و مهمانمنزلها و جز آن، وجود داشته میباشد و شاید هم ترکان سلجوقی این ابنیۀ الحاقی و مازاد را نوسازی و تعمیر کرده بودند. البته چندی بعد از آن در طول ملکشاه سلجوقی نقشۀ مدل عربی مسجد به طرح تماماً اهل ایران یک آتشگاه بدل گشت. ساختمان آتشکده غالباً از صفهای برای مراسم همگانی نیایش حریق که در اواسط دور و اطراف یا این که میدانگاه مسطح وسیعی قرار داشت و یک بنای خرد گنبددار بر پایه ی چهارستون که آتشگاه را میپوشانید تشکیل میشد. ولی زیرا مسلمان ها بهسوی مکه نماز میگزارند و زرتشتیان بدور حریق رینگ میزنند، آتشگاه در مسجد به محراب یا این که طاقنما و حجرهای که جهت قبله را مینمایاند بدل گشت و در منتهیالیه ضلع جنوبی صفه یا این که صحن مکانگرفت. بهاین ترتیب، بنای خرد گنبددار آتشگاه (بنای طاق در آتشکده) به طور ایوانی گسترده با گنبدی گشاده و فراخ که محراب اساسی ساختمان را نیز دربر می گیرد (یعنی یک شبستان منفرد گنبدیصورت که اطرافش گشوده بوده) درآمد. به موجب کتبیۀ والا درون گنبد این سازه (گنبد جنوبی) به امر حسن بن علی در بین اسحق، یعنی خواجه نظامالملک وزیر نیرومند ملکشاه، نهاد یافته میباشد. حدوداً در به عبارتی مجال تاجالملک، حریف نظامالملک، در آن سوی صحن و به محاذات گنبد جنوبی، گنبد خردخیس اما باشکوهتری (گنبد شمالی) برپا کرد. براین اساس مسجد جامع در زمان ملکشاه عبارت بود از حیاط بسیار فراخی که محراب را دربر میگرفت و در جلوِ آن محوطۀ وسیعی که مسلمانها به هنگام ازدحام در آن صف میبستند و به نماز می ایستادند قرار داشت. از مضافات و ملحقات کهن مسجد، که نادروبیش بازسازی و تعمیر گردیده بودند، درین فرصت استحضار چندانی در چنگ وجود ندارد و همینقدر میدانیم که در سال ۵۱۵ هجری، بر اساس با ۱۱۲۱-۱۱۲۲ میلادی، ساختمانهای ذکر شده در یک حریقسوزی کلاً ویران و نابود شدند. به این ترتیب در آن زمانه مسجد صرفا از دو بنای گنبددار دورافتاده از یکدیگر، در دو انتهای شمالی و جنوبی صحنی خالی و اشرافگردیده از خرابه و ویرانه، تشکیل مییافته میباشد. ولی در به عبارتی مجال، یا این که اندکی آنگاه، در زمانه سلطنت محمد، پسر ملکشاه، اراده جزم ایرانیان بر اساس طرد نقشۀ مسجد عربی و ساخت و ساز بنایی تماماً اهل ایران (مسجد چهارایوانی) ساختمان کهن را به یک مسجد تعالی و زیبای اهل ایران، یعنی صحنی مرکزی محاط با چهار نما در نزدیکی آن و در میانه هر نما ایوانی رو به تراس (حیاطهای چهارگانه و نماها و شبستانها و چهلردیفهای فضا صحن)، بدل کرد. درواقع، به پیروی از بنای مدرسۀ اهل ایران که عبارت از حیاطی مستطیل با حجرههایی در چهار ضلع ایوان و در میانه هر ضلع ایوانی بهتیتر اتاق تفحص و استراحت میباشد، معماران زبردست بین دو بنای گنبددار جانور بهسادگی مسجد معروفی را که بهصدق «مسجد مکتب» نامیده گردیده میباشد سازه نهادند.
این طرح ساختمانی جدید و سنتشکن، که ظاهراً بر تاثیر موقعیت و مقتضیاتی که شرحش سپری شد در اصفهان پدیدآمد، بهزودی توفیقی شگرف یافت؛ چون در سال ۱۱۳۵-۱۱۳۶ (۵۳۰ ق) در مسجد چهارایوانی زواره بهصورتی بی نقص همچنان که امروز نیز در کشور ایران و فارغ کشور ایران معمول میباشد بهفعالیت رفته میباشد. بقیه مساجد عربی و حتی مساجدی که خلفای عباسی سازه گذاشته بودند نیز رفتهرفته در به عبارتی زمان سلجوقیان و یا این که دیرتر تا مجال معاصر به تاسی از مسجد اصفهان تغییر و تحول صورت یافت. ولی مسجد جامع اصفهان را بعد از تغییر و تحول صورت یافتن آن به شرحی که سپری شد نسبتاًً مجموع سلاطین جمهوری اسلامی ایران و خاصه سلاطین صفوی، که اصفهان پایتختشان بود، مرتب و زینت کرده و خوشگلخیس ساختهاند.
رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد؛ راهنمای کامل هماهنگی برای مراسم ختم و یادبود