مسجد شَجَره یا این که مسجد ذوالحُلَیْفه از مساجد تاریخی مدینه میباشد که در منطقۀ «ذوالحلیفه» یا این که «آبارعلی» در هشت کیلومتری جنوب غربی مسجدالنبی در مسیر مکه جای دارد. ذوالحلیفه، میقات اشخاصی میباشد که برای عمره تمتّع و عمره مفرده از مدینه به مکه میروند. این محل با اسم مسجد الاحرام نیز شناخته میگردد. نبی اکرم نیز در سفرهای عمره و حج تمتع درین میقات، مسجد الزهرا احمدآباد مشهد محرم شدند.
حالت جغرافیایی
مسجد ذوالحلیفه در حوالی مدینه
نوشتهی علمیٔ اساسی: آبار علی
آبار علی (به معنای چاههای علی) حیطهای غالباً پوشیده از نخلستان، نزدیک به هشت كیلومتری جنوب شهر مدینه، که در آن، چاههای آبیرنگ وجود دارااست که گفته میگردد چاههایی که حضرت امیر (ع ) برای به کارگیری زائران منزل معبود حفر نمود. این جای از میقاتهای حج میباشد. امروزه از سه اسم آبارعلی و ذوالحلیفه و مسجد شجره برای اشاره بدین ناحیه به کارگیری آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میگردد.
اسمهای دیگر
این مقام از نگرشهای متفاوت به اسمهای متفاوت معروف شدهاست که عبارتاند از:
مسجد شجره: وجه تسمیه آن به شجره این میباشد که رسول اکرم در جریان مسافرت سال ششم سفر که منتهی به امضای معاهده حدیبیه شد. در این جا، کنار درختی (شجره) به اسم ‹‹سَمَره›› فرود آمده و احرام بستند. همین طور در سال هفتم جهت عمرة القضاء و نیز درسال دهم برای حجة الوداع درین مسجد احرام رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد پوشید.[۱]
مسجد الاحرام: به انگیزه اینکه این جای ، محل احرام حاجیان میباشد به اسم احرام نامیده شدهاست.[۲]
مسجد المیقات: این اسم هم به اینانگیزه میباشد کهاین منزلت یکی میقاتهای حج و عمره حاجیان به شمار می آید.[۳]
مسجد آبار علی یا این که مسجد چاههای علی(ع): این اسم از آوازه فراوانی برخورداراست. گفته میگردد انگیزه این اسمگذاری آن میباشد که بعداز رحلت حضرت فرستاده(ص) و غصب خلافت امام علی(ع)، امام علی(ع) چاههای زیادی برای نخلستانهای خویش درین حیطه حفر نمود و به آبیاری آن ها شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد پرداخت.[۴]
سازه بر روایتی از امام درست گو(ع) این حیطه به اقطاع (واگذاری زمین یا این که منافع نتیجه ها از آن یا این که محل استحصال برای هنگامی محصور یا این که نامحدود به کسی از سوی قاضی را اِقطاع می گویند)، به امام علی (ع) واگذار شوید. به همین جهت، چاههای آن نیز که وابسته به آن حضرت بود، به اسم آبار علی شناخته شدهاست.
نمایی دیگر از مسجد ذو الحلیفه
احرام رسول(ص) دراین مسجد
فرستاده اکرم(ص) در سفرهای عمره و حج تمتع درین میقات محرم شدند:
در سال صلح حدیبیه که چیره به ایفا عمره نشدند (ششم هجری).
در سال هفتم هجری، در جریان عمرة القضا.
حجة الوداع در سال دهم هجری.[۵]
رسول اکرم(ص) بعد از اقامه دو رکعت نماز در مسجد شجره، احرام بسته و میبیان کرد: ‹‹ لبیک،اللهم لبیک، لبیک لا سهم دار لک لبیک، ان الحمد و النعمة لک و الملک، لاشریک لک لبیک››. [۶]قصه گردیده، که پیامبر پروردگار اول توشه، هنگام ایفا حج، ذیل درختی دراین مکان فرود آمد که در سالهای بعد از آن در آن محل مسجدی ساخته شد.
تعمیرات و تجدید بنا
اگرچه این مسجد در قرن هشتم در گیر فساد شد، البته همچنان گزینه به کارگیری بوده میباشد. بیان کننده در بنای نخستین، شبستان و صحن داشته، ولی در قرن ها هشتم و نهم صرفا دیواری گرد آن بوده میباشد.
در قرن دهم
زین الدین الاستدار در سال ۹۶۱ق بنای مسجد را مرمت کرد و گوشه و کنار آن دیواری بلندمرتبه کشید که تا نقطه پايان عصر عثمانی همچنان پا برجا بود. او مأذنه کناره شمال غربی آن را نیز مرمت نمود و سبب ساز این که جای محراب مهم مشخص و معلوم عدم وجود، محراب دیگری در میانه دیوار قبله قرار بخشید که شاید جای اساسی محراب باشد. همینطور پلههایی نیز در سه جهت برای مسجد ایجاد کرد تا از ورود ستوران به درون پرهیز گردد.[۷]
در عصر عثمانی
مسجد شجره در زمان عثمانی در سال ۱۰۵۸ ق.، به دست یکیاز هندیان مسلمان تجدید بنا و منارهای برای آن ساخته شد.[۸]
زمان معاصر
ارتفاع این مسجد از جنوب تا شمال ۲۵ متر از شرق به غرب نیز به همین مقدار بوده میباشد. در سالهای اخیر این مسجد به سیرتکامل زیبایی مرمت گردیده، مساحت آن به ۸۸۰۰۰ متر مربع رسیده میباشد.[۹]
احکام فقاهتی میقات ذوالحُلَیفَه
مسجد ذوالحلیفه محل احرام حاجیان
فقهای امامیه در کتابهای دینی خویش احکام دینی مرتبط با این مسجد را تحت عنوان یک کدام از میقاتهای حج به شرح آوردهاند، برخی احکام وابسته بهاین مسجد وموقعیت آن عبارتاند از:
ذوالحلیفه در اکنون سپردن (سوای لزوم) میقات عمره تمتّع و عمره مفرده برای عموم مدینه و اشخاصی میباشد که از مدینه به مکه می روند.[۱۰] در اینکه میقات، خصوص مسجدِ بنا شده در این محل میباشد که پر اسم و رسم به «مسجد شجره» میباشد یا این که اعم از مسجد و فضا آن، اختلاف میباشد.[۱۱]
بنابر عهد و پیمان در آغاز، جنب و حائض، بنابر تصریح گروهی از فقها بایستی در درحال حاضر عبور از مسجد محرم شوند و در شکل عدم قابلیت و امکان، از خارج مسجد محرم میگردند.[۱۲]
بعضا احتیاط را در عده میان آن دو (احرام از خارج مسجد و تجدید آن در جُحفَه) دانستهاند.[۱۳]
میقات عموم مدینه در درحال حاضر لزوم، مانند بیماری و ناتوانی، جحفه میباشد.[۱۴]
جستارهای متعلق
مسجد شَجَره یا این که مسجد ذوالحُلَیْفه از مساجد تاریخی مدینه میباشد که در منطقۀ «ذوالحلیفه» یا این که «آبارعلی» در هشت کیلومتری جنوب غربی مسجدالنبی در مسیر مکه جای دارد. ذوالحلیفه، میقات اشخاصی میباشد که برای عمره تمتّع و عمره مفرده از مدینه به مکه میروند. این محل با اسم مسجد الاحرام نیز شناخته میگردد. نبی اکرم نیز در سفرهای عمره و حج تمتع درین میقات، مسجد الزهرا احمدآباد مشهد محرم شدند.
حالت جغرافیایی
مسجد ذوالحلیفه در حوالی مدینه
نوشتهی علمیٔ اساسی: آبار علی
آبار علی (به معنای چاههای علی) حیطهای غالباً پوشیده از نخلستان، نزدیک به هشت كیلومتری جنوب شهر مدینه، که در آن، چاههای آبیرنگ وجود دارااست که گفته میگردد چاههایی که حضرت امیر (ع ) برای به کارگیری زائران منزل معبود حفر نمود. این جای از میقاتهای حج میباشد. امروزه از سه اسم آبارعلی و ذوالحلیفه و مسجد شجره برای اشاره بدین ناحیه به کارگیری آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میگردد.
اسمهای دیگر
این مقام از نگرشهای متفاوت به اسمهای متفاوت معروف شدهاست که عبارتاند از:
مسجد شجره: وجه تسمیه آن به شجره این میباشد که رسول اکرم در جریان مسافرت سال ششم سفر که منتهی به امضای معاهده حدیبیه شد. در این جا، کنار درختی (شجره) به اسم ‹‹سَمَره›› فرود آمده و احرام بستند. همین طور در سال هفتم جهت عمرة القضاء و نیز درسال دهم برای حجة الوداع درین مسجد احرام رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد پوشید.[۱]
مسجد الاحرام: به انگیزه اینکه این جای ، محل احرام حاجیان میباشد به اسم احرام نامیده شدهاست.[۲]
مسجد المیقات: این اسم هم به اینانگیزه میباشد کهاین منزلت یکی میقاتهای حج و عمره حاجیان به شمار می آید.[۳]
مسجد آبار علی یا این که مسجد چاههای علی(ع): این اسم از آوازه فراوانی برخورداراست. گفته میگردد انگیزه این اسمگذاری آن میباشد که بعداز رحلت حضرت فرستاده(ص) و غصب خلافت امام علی(ع)، امام علی(ع) چاههای زیادی برای نخلستانهای خویش درین حیطه حفر نمود و به آبیاری آن ها شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد پرداخت.[۴]
سازه بر روایتی از امام درست گو(ع) این حیطه به اقطاع (واگذاری زمین یا این که منافع نتیجه ها از آن یا این که محل استحصال برای هنگامی محصور یا این که نامحدود به کسی از سوی قاضی را اِقطاع می گویند)، به امام علی (ع) واگذار شوید. به همین جهت، چاههای آن نیز که وابسته به آن حضرت بود، به اسم آبار علی شناخته شدهاست.
نمایی دیگر از مسجد ذو الحلیفه
احرام رسول(ص) دراین مسجد
فرستاده اکرم(ص) در سفرهای عمره و حج تمتع درین میقات محرم شدند:
در سال صلح حدیبیه که چیره به ایفا عمره نشدند (ششم هجری).
در سال هفتم هجری، در جریان عمرة القضا.
حجة الوداع در سال دهم هجری.[۵]
رسول اکرم(ص) بعد از اقامه دو رکعت نماز در مسجد شجره، احرام بسته و میبیان کرد: ‹‹ لبیک،اللهم لبیک، لبیک لا سهم دار لک لبیک، ان الحمد و النعمة لک و الملک، لاشریک لک لبیک››. [۶]قصه گردیده، که پیامبر پروردگار اول توشه، هنگام ایفا حج، ذیل درختی دراین مکان فرود آمد که در سالهای بعد از آن در آن محل مسجدی ساخته شد.
تعمیرات و تجدید بنا
اگرچه این مسجد در قرن هشتم در گیر فساد شد، البته همچنان گزینه به کارگیری بوده میباشد. بیان کننده در بنای نخستین، شبستان و صحن داشته، ولی در قرن ها هشتم و نهم صرفا دیواری گرد آن بوده میباشد.
در قرن دهم
زین الدین الاستدار در سال ۹۶۱ق بنای مسجد را مرمت کرد و گوشه و کنار آن دیواری بلندمرتبه کشید که تا نقطه پايان عصر عثمانی همچنان پا برجا بود. او مأذنه کناره شمال غربی آن را نیز مرمت نمود و سبب ساز این که جای محراب مهم مشخص و معلوم عدم وجود، محراب دیگری در میانه دیوار قبله قرار بخشید که شاید جای اساسی محراب باشد. همینطور پلههایی نیز در سه جهت برای مسجد ایجاد کرد تا از ورود ستوران به درون پرهیز گردد.[۷]
در عصر عثمانی
مسجد شجره در زمان عثمانی در سال ۱۰۵۸ ق.، به دست یکیاز هندیان مسلمان تجدید بنا و منارهای برای آن ساخته شد.[۸]
زمان معاصر
ارتفاع این مسجد از جنوب تا شمال ۲۵ متر از شرق به غرب نیز به همین مقدار بوده میباشد. در سالهای اخیر این مسجد به سیرتکامل زیبایی مرمت گردیده، مساحت آن به ۸۸۰۰۰ متر مربع رسیده میباشد.[۹]
احکام فقاهتی میقات ذوالحُلَیفَه
مسجد ذوالحلیفه محل احرام حاجیان
فقهای امامیه در کتابهای دینی خویش احکام دینی مرتبط با این مسجد را تحت عنوان یک کدام از میقاتهای حج به شرح آوردهاند، برخی احکام وابسته بهاین مسجد وموقعیت آن عبارتاند از:
ذوالحلیفه در اکنون سپردن (سوای لزوم) میقات عمره تمتّع و عمره مفرده برای عموم مدینه و اشخاصی میباشد که از مدینه به مکه می روند.[۱۰] در اینکه میقات، خصوص مسجدِ بنا شده در این محل میباشد که پر اسم و رسم به «مسجد شجره» میباشد یا این که اعم از مسجد و فضا آن، اختلاف میباشد.[۱۱]
بنابر عهد و پیمان در آغاز، جنب و حائض، بنابر تصریح گروهی از فقها بایستی در درحال حاضر عبور از مسجد محرم شوند و در شکل عدم قابلیت و امکان، از خارج مسجد محرم میگردند.[۱۲]
بعضا احتیاط را در عده میان آن دو (احرام از خارج مسجد و تجدید آن در جُحفَه) دانستهاند.[۱۳]
میقات عموم مدینه در درحال حاضر لزوم، مانند بیماری و ناتوانی، جحفه میباشد.[۱۴]
جستارهای متعلق
مسجد الزهرا احمدآباد مشهد؛ نقش مسجد در تربیت دینی نسل امروز