مجله خبری مساجد

قاعده لاضَرَرْ قاعده دینی برگرفته از متن حدیث نبوی «لا ضَرَر و لا ضِرار فی الاسلام» که بر نفی خسارت زدن به خویش و سایر افراد در آئین اسلام و حرمت آن دلالت می‌نماید. قاعده لاضرر از قواعد مشهوری میباشد که در بیشتر ابواب شرعی کاربرد دارااست و در التفات آن اورده شده که یک کدام از پنج قاعده‌ای میباشد که مسائل دینی بر آن پایدار میباشد. بعضی از آیه‌ها قرآن، استدلال عقلی و سیره عقلا و احادیث متعددی در منابع روایی شیعه و اهل سنت بر این قاعده دلالت دارا‌هستند. بعضی مانند فخرالمحققین، احادیث مربوطه را پی درپی دانسته‌اند. ماجرای سَمُرَة بن جُنْدَب از مشهورترین این احادیث میباشد که سازه به ادعای روحانی انصاری از احادیث دیگر در‌این باب، گواهی آن درست‌خیس و دلالتش آشکارتر مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.

«خسارت» به‌معنای آمدن نقصان در فرآورده، جان و آبرو میباشد؛ البته به معنی «ضرار» اختلاف‌حیث میباشد. برخی آن را به‌معنای ضرر و زیان رساندن متقابل دو شخص به یکدیگر مضمون‌ کرده‌اند. قاعده لاضرر گاهی در کنار دیگر قواعد فقاهتی در دسته‌هایی با تیتر «قواعد فقه» و در مواقعی نیز درضمن مباحث اصولی طرح گردیده‌است. با این هم اکنون، فقها و دانشمندان، رساله‌ها و کتاب‌های غیروابسته زیادی درباره این قاعده نگاشته‌اند که «رسالة فی قاعدة لاضرر» نوشته روضه خوان انصاری و «قاعدة لاضرر» تاثیر روحانی الشریعة اصفهانی مثلا آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد آنهاست.

رده و مداقه
قاعده لاضرر از مشهورترین قواعد شرعی میباشد که در بیشتر ابواب فقه مانند عبادات و معاملات[۱] و همینطور در فقه پزشکی و بعضا مسائل مستحدث فقاهتی به آن استناد کرده‌اند.[۲] به گفته ناصر مکارم شیرازی عنایت این قاعده به حدی میباشد که بخش اعظمی از فقهای قبل و اکنون در تألیفات و تقریرات خویش، رساله مستقلی را بدان تخصیص رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد داده‌اند.[۳]

قاعده لاضرر مثلا «لا ضَرر و لا ضِرار فی الاسلام؛ هر سیرتکامل ضرروزیان و ضرار در اسلام ممنوع میباشد» برگرفته شد‌ه‌است.[۴] این پاراگراف بخشی از احادیث منسوب به فرستاده(ص)، پر اسم و رسم به «روایات لاضرر» میباشد[۵] که از روش شیعه و اهل سنت نقل گردیده است.[۶] به گفته سید علی سیستانی، تمام روایاتی که در متن آن‌ها گزاره «لاضرر و لاضرار» آورده شده هشت حدیث میباشد که از این هشت آیتم، سه آیتم آن در منابع روایی امامیه، چهار آیتم در منابع روایی اهل سنت و یک آیتم در کتاب دعائم الاسلام که مولف آن اسماعیلی مذهب بوده، وارداتی شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.[۷]

بعضا از اهل سنت[۸] مانند جلال‌الدین سیوطی بر این نظرند که فقه اسلام بر پنج حدیث پایدار میباشد که یکی‌از آن ها حدیث لاضرر میباشد.[۹] شهید نخستین در کتاب القواعد و الفوائد از قاعده لاضرر به‌تیتر یکی‌از پنج قاعده‌ای خاطر می‌نماید که از برهان اربعه به دست آمده و ممکن میباشد کل احکام فقاهتی به آن‌ها ارجاع داده خواهد شد.[۱۰]

به گفته برخی دانشمندان، قاعده لاضرر در اکثر اوقات نظام‌های حقوقی معاصر زیر‌تیتر «عدم تایید صلاحیت سوءاستفاده از حق» مطرح شد‌ه‌است.[۱۱] برای مثال بنابر اصل ۴۰ قانون اساسی ایران ایران، هیچ‌کس‏ نمی‏‌تواند انجام‏ حق‏ خود‏ را وسیله‏ ضرر و زیان رساندن به‏ غیر یا این که تجاوز به‏ منافع همگانی‏ قرار دهد.[۱۲] و بر طبق اصل ۴۳، ضرروزیان رساندن به دیگری ممنوع میباشد.[۱۳]

معنای ضرروزیان و ضرار

قطعه خوشنویسی از حدیث لا ضرر و زیان و لا ضرار، تاثیر حسن کنعان به خط ثلث
«خسارت» در اصطلاح شرعی در مقابل عایدی و به معنای داخل شدن نقصان در کالا، جان و آبرو میباشد.[۱۴] سازه به لحاظ آخوند خراسانی،‌ «ضرار» در قصه «لاضرر و لاضرار فی الاسلام»، به به عبارتی معنای ضرر و زیان و تحت عنوان تأکید برای «لاضرر» آمده میباشد.[۱۵]

سید علی سیستانی «ضرار» را به معنای تداوم و استمرار در خسارت رساندن دانسته میباشد[۱۶] و برخی دیگر آن را به معنای ضرر و زیان وارد کردن متقابل دو فرد به یکدیگر مفهوم کرده‌اند.[۱۷] سازه به حیث فقها ملاک تشخیص زیان عرف میباشد.[۱۸]

معنای قاعده
فقها چهار احتمال برای معنای قاعده یا این که گزاره «لا ضَرر و لا ضِرار فی الاسلام» در حیث گرفته‌اند[۱۹] که عبارت میباشد از:

خودداری از ساخت هر سیرتکامل خسارت به خود و دیگری و حرام بودن آن:[۲۰] روحانی الشریعه اصفهانی این احتمال را پذیرفته میباشد.[۲۱] سازه به حیث ناصر مکارم شیرازی، حدیث سابق الذکر در شکل پذیرفتن این احتمال، فقطً حکم تکلیفی خواهد بود و حرمت خسارت زدن به خویش یا این که دیگری را ذکر می‌نماید و نمی‌تواند به‌تیتر قاعده‌ای عام در ابواب گوناگون فقه به فعالیت رود.[۲۲]
زیان جبران‌نشده در اسلام نیست:[۲۳] یعنی هر که موجب داخل شدن ضرروزیان و زیانی به دیگری باشد بایستی تاوان آن را پرداخته و خسارت وارداتی را جبران نماید.[۲۴] فاضل تونی در کتاب الوافیة فی اصول الفقه این بینش را برگزیده میباشد.[۲۵]
نفی احکام ضرری در اسلام: هر حکمی اعم از تکلیفی یا این که وضعی که نیازمند زیان برای خویش موظف یا این که دیگری باشد، از حیطه شارع تشریع نشده میباشد.[۲۶] مثلا درصورتی که آب برای کسی ضرروزیان دارااست، وجوب وضو به مقتضای این قاعده از وی برداشته می گردد.[۲۷] روحانی انصاری در فرائد الاصول[۲۸] و در «رسالة فی قاعدة لاضرر»[۲۹] این احتمال را برگزیده میباشد.
نفی حکم از روش نفی زمینه: آخوند خراسانی قائل به‌این حیث میباشد؛[۳۰] برای مثال هنگامی گفته میگردد «لا صلوة الا بفاتحة الکتاب»[۳۱] به‌این مفهوم میباشد که نماز فارغ از فاتحة الکتاب (سوره ثنا) به هیچ عنوانً نماز وجود ندارد و اصولاً قضیه نماز بودن منتفی میباشد. پس احکام مرتبط با آن نیز نیست.[۳۲] در این باره، خواستهْ نفی حکم اثبات برای زمینه ضرری میباشد.[۳۳] به عبارت دیگر، موضوعاتی که عنا وین اول آن ها موجب خسارت میگردند، حکم آن‌ها برداشته میشود؛[۳۴] برای مثالً مورد وضو دارنده حکم اول وجوب میباشد، ولی در صورتیکه ضرری برای موظف داشته باشد، حکم وجوب برداشته میگردد.[۳۵]

قاعده لاضَرَرْ قاعده دینی برگرفته از متن حدیث نبوی «لا ضَرَر و لا ضِرار فی الاسلام» که بر نفی خسارت زدن به خویش و سایر افراد در آئین اسلام و حرمت آن دلالت می‌نماید. قاعده لاضرر از قواعد مشهوری میباشد که در بیشتر ابواب شرعی کاربرد دارااست و در التفات آن اورده شده که یک کدام از پنج قاعده‌ای میباشد که مسائل دینی بر آن پایدار میباشد. بعضی از آیه‌ها قرآن، استدلال عقلی و سیره عقلا و احادیث متعددی در منابع روایی شیعه و اهل سنت بر این قاعده دلالت دارا‌هستند. بعضی مانند فخرالمحققین، احادیث مربوطه را پی درپی دانسته‌اند. ماجرای سَمُرَة بن جُنْدَب از مشهورترین این احادیث میباشد که سازه به ادعای روحانی انصاری از احادیث دیگر در‌این باب، گواهی آن درست‌خیس و دلالتش آشکارتر مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.

«خسارت» به‌معنای آمدن نقصان در فرآورده، جان و آبرو میباشد؛ البته به معنی «ضرار» اختلاف‌حیث میباشد. برخی آن را به‌معنای ضرر و زیان رساندن متقابل دو شخص به یکدیگر مضمون‌ کرده‌اند. قاعده لاضرر گاهی در کنار دیگر قواعد فقاهتی در دسته‌هایی با تیتر «قواعد فقه» و در مواقعی نیز درضمن مباحث اصولی طرح گردیده‌است. با این هم اکنون، فقها و دانشمندان، رساله‌ها و کتاب‌های غیروابسته زیادی درباره این قاعده نگاشته‌اند که «رسالة فی قاعدة لاضرر» نوشته روضه خوان انصاری و «قاعدة لاضرر» تاثیر روحانی الشریعة اصفهانی مثلا آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد آنهاست.

رده و مداقه
قاعده لاضرر از مشهورترین قواعد شرعی میباشد که در بیشتر ابواب فقه مانند عبادات و معاملات[۱] و همینطور در فقه پزشکی و بعضا مسائل مستحدث فقاهتی به آن استناد کرده‌اند.[۲] به گفته ناصر مکارم شیرازی عنایت این قاعده به حدی میباشد که بخش اعظمی از فقهای قبل و اکنون در تألیفات و تقریرات خویش، رساله مستقلی را بدان تخصیص رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد داده‌اند.[۳]

قاعده لاضرر مثلا «لا ضَرر و لا ضِرار فی الاسلام؛ هر سیرتکامل ضرروزیان و ضرار در اسلام ممنوع میباشد» برگرفته شد‌ه‌است.[۴] این پاراگراف بخشی از احادیث منسوب به فرستاده(ص)، پر اسم و رسم به «روایات لاضرر» میباشد[۵] که از روش شیعه و اهل سنت نقل گردیده است.[۶] به گفته سید علی سیستانی، تمام روایاتی که در متن آن‌ها گزاره «لاضرر و لاضرار» آورده شده هشت حدیث میباشد که از این هشت آیتم، سه آیتم آن در منابع روایی امامیه، چهار آیتم در منابع روایی اهل سنت و یک آیتم در کتاب دعائم الاسلام که مولف آن اسماعیلی مذهب بوده، وارداتی شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.[۷]

بعضا از اهل سنت[۸] مانند جلال‌الدین سیوطی بر این نظرند که فقه اسلام بر پنج حدیث پایدار میباشد که یکی‌از آن ها حدیث لاضرر میباشد.[۹] شهید نخستین در کتاب القواعد و الفوائد از قاعده لاضرر به‌تیتر یکی‌از پنج قاعده‌ای خاطر می‌نماید که از برهان اربعه به دست آمده و ممکن میباشد کل احکام فقاهتی به آن‌ها ارجاع داده خواهد شد.[۱۰]

به گفته برخی دانشمندان، قاعده لاضرر در اکثر اوقات نظام‌های حقوقی معاصر زیر‌تیتر «عدم تایید صلاحیت سوءاستفاده از حق» مطرح شد‌ه‌است.[۱۱] برای مثال بنابر اصل ۴۰ قانون اساسی ایران ایران، هیچ‌کس‏ نمی‏‌تواند انجام‏ حق‏ خود‏ را وسیله‏ ضرر و زیان رساندن به‏ غیر یا این که تجاوز به‏ منافع همگانی‏ قرار دهد.[۱۲] و بر طبق اصل ۴۳، ضرروزیان رساندن به دیگری ممنوع میباشد.[۱۳]

معنای ضرروزیان و ضرار

قطعه خوشنویسی از حدیث لا ضرر و زیان و لا ضرار، تاثیر حسن کنعان به خط ثلث
«خسارت» در اصطلاح شرعی در مقابل عایدی و به معنای داخل شدن نقصان در کالا، جان و آبرو میباشد.[۱۴] سازه به لحاظ آخوند خراسانی،‌ «ضرار» در قصه «لاضرر و لاضرار فی الاسلام»، به به عبارتی معنای ضرر و زیان و تحت عنوان تأکید برای «لاضرر» آمده میباشد.[۱۵]

سید علی سیستانی «ضرار» را به معنای تداوم و استمرار در خسارت رساندن دانسته میباشد[۱۶] و برخی دیگر آن را به معنای ضرر و زیان وارد کردن متقابل دو فرد به یکدیگر مفهوم کرده‌اند.[۱۷] سازه به حیث فقها ملاک تشخیص زیان عرف میباشد.[۱۸]

معنای قاعده
فقها چهار احتمال برای معنای قاعده یا این که گزاره «لا ضَرر و لا ضِرار فی الاسلام» در حیث گرفته‌اند[۱۹] که عبارت میباشد از:

خودداری از ساخت هر سیرتکامل خسارت به خود و دیگری و حرام بودن آن:[۲۰] روحانی الشریعه اصفهانی این احتمال را پذیرفته میباشد.[۲۱] سازه به حیث ناصر مکارم شیرازی، حدیث سابق الذکر در شکل پذیرفتن این احتمال، فقطً حکم تکلیفی خواهد بود و حرمت خسارت زدن به خویش یا این که دیگری را ذکر می‌نماید و نمی‌تواند به‌تیتر قاعده‌ای عام در ابواب گوناگون فقه به فعالیت رود.[۲۲]
زیان جبران‌نشده در اسلام نیست:[۲۳] یعنی هر که موجب داخل شدن ضرروزیان و زیانی به دیگری باشد بایستی تاوان آن را پرداخته و خسارت وارداتی را جبران نماید.[۲۴] فاضل تونی در کتاب الوافیة فی اصول الفقه این بینش را برگزیده میباشد.[۲۵]
نفی احکام ضرری در اسلام: هر حکمی اعم از تکلیفی یا این که وضعی که نیازمند زیان برای خویش موظف یا این که دیگری باشد، از حیطه شارع تشریع نشده میباشد.[۲۶] مثلا درصورتی که آب برای کسی ضرروزیان دارااست، وجوب وضو به مقتضای این قاعده از وی برداشته می گردد.[۲۷] روحانی انصاری در فرائد الاصول[۲۸] و در «رسالة فی قاعدة لاضرر»[۲۹] این احتمال را برگزیده میباشد.
نفی حکم از روش نفی زمینه: آخوند خراسانی قائل به‌این حیث میباشد؛[۳۰] برای مثال هنگامی گفته میگردد «لا صلوة الا بفاتحة الکتاب»[۳۱] به‌این مفهوم میباشد که نماز فارغ از فاتحة الکتاب (سوره ثنا) به هیچ عنوانً نماز وجود ندارد و اصولاً قضیه نماز بودن منتفی میباشد. پس احکام مرتبط با آن نیز نیست.[۳۲] در این باره، خواستهْ نفی حکم اثبات برای زمینه ضرری میباشد.[۳۳] به عبارت دیگر، موضوعاتی که عنا وین اول آن ها موجب خسارت میگردند، حکم آن‌ها برداشته میشود؛[۳۴] برای مثالً مورد وضو دارنده حکم اول وجوب میباشد، ولی در صورتیکه ضرری برای موظف داشته باشد، حکم وجوب برداشته میگردد.[۳۵]