مجله خبری مساجد

قرن ششم تا نهم
تاریخچه
حوزه علمیه قم قدیم که به ویژه در سده‌های سوم و چهارم شکوه فراوان یافته بود، با رونق ناحیههای شبیه دیگر در ری و بعد از آن بغداد و به ویژه به انگیزه توان یافتن سلجوقیان سنّی مذهب در سده پنجم، از شکوه گذشته آن کاسته شد. با این کلیه، گزارش‌های دو مولف شیعه اهل ری یعنی منتجب الدین رازی و عبدالجلیل قزوینی رازی از معاش‌طومار علما و اوضاع علمی و فراگیری این شهر، نماد میدهد که مخصوصاً در قرن ششم، این حوزه به سال‌های رونق گذشته خویش مجاورت مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گردیده بود.

چنان‌که سپری شد از قبیله دعویدار قمی در سده‌های پنجم تا هفتم عالمان بخش اعظمی برخاستند که تعدادی بدن آن ها به منصب قضای شهر دست یافتند. خارج از این قوم و قبیله، محققان دیگری نیز این حوزه را رونق بخشیدند. یکی فقهای دارای شهرت قم در قرن ششم ابومحمدحسن بن حَسّولةبن صالحان قمی خطیب جامع عتیق قم بود که نزد ابوعبداللّه جعفربن محمد دُوریستی (از عموم طرشت) درس خوانده و نیز از شاگردان شاذان بن جبرئیل قمی بود.[۸۵] عالم صاحب و مالک فتوا، حکم دهنده ابوابراهیم بابویی، نیز در نصفه ابتدا سده ششم در قم مبتنی بر مذهب اهل بیت(ع) آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد حکم می کرد.

[۸۶] همینطور ابوجعفر محمدبن علی نیشابوری، معلمِ ادب اللّه بن علی حسنی راوندی (متوفی ح ۵۵۰)، در حوزه قم شغل داشت و مالک یک‌سری تاثیر مثلا الحدود و الموجَز فی النحو بود.[۸۷] از قوم علوی سیدزکی، مرتضی گسترده شرف الدین محمدبن علی ـ که مکتب‌ای نیز داشت ـ در دانش و پارسایی شهره بود و برادرانش تاج الدین و امیر شمس الدین ابوالفضل رضوی در سده ششم در حوزه قم فعال بودند.[۸۸] زین الدین امیرةبن شرف فرمانروا حسینی نیز از فقهایی بود که به فرمان قضا و درس دادن اشتغال داشت و مکتب‌ای نیز به اسم وی در قم دایر رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بود.[۸۹]

مدرسه ها
مکتب امیرة بن شرف فرمانروا صرفا مکتب دایر در قم در سده ششم عدم وجود و به تصریح عبدالجلیل قزوینی رازی[۹۰] در‌این شهر کتابخانه‌ها انباشته از کتاب ها طوایف متعدد، و کرسی‌ها و رینگ‌های درس دایر بود. او از ده مکتب آباد در قم مذکور میباشد، به عنوان مثال: مکتب سعد، اثیرالملک، شهید سعیدعزالدین مرتضی، ظهیرالدین عبدالعزیز، ابوالحسن کمیج، و مکتب شمس الدین مرتضی. همینطور در بقاع حضرت معصومه نیز علم ها شرعی درس دادن میشد و این مزار اوقافی داشت که هزینه طلاب و استادان و مدرّسان از آن تأمین شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میشد.[۹۱]

در حمله مغول
با حمله مغولان به قم و کاشان و خون‌ریزی و ویرانی کلان در‌این شهرها در سال ۶۲۱[۹۲] حوزه قم نیز روی به زوال بنیان. آقا گران قدر طهرانی از عالمانی که نسبت «قمی» داشته‌اند، در قرن ششم ۳۴ نفر[۹۳] قرن هفتم ۳ نفر[۹۴] و در قرن نهم ۷ نفر[۹۵] را ذکر شده میباشد. این رقم ـ صرف لحاظ از این فرض که ممکن میباشد تمامی آن ها اهل و مقیم قم نباشند ـ در مقایسه با شمار عالمان حلّه در قرن ششم: ۱۶ نفر[۹۶] در قرن هفتم: ۳۴ نفر[۹۷] در قرن هشتم: ۳۸ نفر[۹۸] و در قرن نهم: ۱۰ نفر[۹۹] رکود حوزه علمیه قم را در‌این زمان‌ها به خیر به تصویر میکشد.

در‌این عصر دیگر از مدرسه ها گوناگون و پررونق قم سده ششم خبری وجود ندارد. با این تمامی شغل‌های این حوزه، با افت و خیز بسیار زیاد، کمابیش تداوم یافته میباشد. ابن طاووس (۶۴۷–۶۹۳)[۱۰۰] از مکتب‌ای به اسم رضویه در قم حافظه کرده که در دوران وی باقی و دایر بوده میباشد. احتمالاً مکتب‌ای که امروزه با اسم مکتب رضویه در حیطه بازار قدیم قم واقع میباشد یادگاری از به عبارتی مکتب میباشد. ابن عنبه[۱۰۱] نیز از مکتب‌ای بنا شده در محله سورانیک بنا شده در بازار قم که ناصرالدین علی بطحانی از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) در آن مدفون بوده، خاطر نموده است.[یادداشت ۱] خواندمیر در دستورالوزراء[۱۰۲] در تفصیل اکنون عامل الدین عبدالحمید کرمانی (متوفی ح ۸۷۷) از وزرای شاهان گورکانی، از مکتب‌ای در قم حافظه نموده است که او در آن خانه گزیده بود. مدرسی طباطبائی[۱۰۳] احتمال داده که‌این به عبارتی مکتب غیاثیه بوده که نزدیک به ۷۳۰ به امر خواجه غیاث الدین امیر محمد پسر رشیدالدین ادب اللّه سازه گردیده بود و اینک نیز سردر و مناره‌های آن باقی میباشد.

بعد از ظهر صفوی تا قاجار
با آنکه حوزه قم از سده هفتم تا نهم رو به افول گذارده بود، التفات مذهبی قم و اصالت و عمر حوزه علمیه آن و ریشه‌دار بودن علمای شیعه درین شهر بازدارنده فروپاشی یک باره و زوال بدون نقص این حوزه شد. پشتیبانی‌های کمابیش مداوم صفویان از علما و مذهب شیعه، که از کارداران پرورش و رونق حیطههای شیعی در قزوین و اصفهان بود، می‌بایست مشتمل بر قم، با سابقه‌ترین شهر شیعی کشور ایران، نیز گردیده باشد. صرف لحاظ از مکتب فیضیه که تا اواخر قرن یازدهم با اسم مکتب آستانه شناخته می شد، نسبتاًً در سرتاسر عصر صفوی علمای شیعه هرچند برای مدتی مشخص در قم اقامت و احتمالاً درس دادن کرده‌اند. مثلا آنها این محققان در خور ذکرند:

بهاءالدین عاملی؛[۱۰۴]
مولی حاج حسین یزدی، از شاگردان گرانقدر بهاءالدین عاملی، متکلم و ریاضی‌دان که شرحی مفصّل بر تجرید خواجه نصیر طوسی نوشت و در اواخر قدمت در مکتب معصومیه قم درس دادن می کرد؛[۱۰۵]
صدرالدین شیرازی مشهوربه ملاصدرا؛[۱۰۶]
سود کاشانی (متوفی ۱۰۹۱) که به گفته خویش[۱۰۷] هشت سال در قم نزد صدرالدین شیرازی به تلمذ و ریاضت پرداخت؛
ملا عبدالرزاق لاهیجی (متوفی ۱۰۷۲) طلبه و داماد صدرالدین شیرازی، تالیف کننده کتاب‌های دارای اسم و رسم شوارق الالهام و گوهر خواسته که به هیچ وجهً اهل لاهیجان بود اما به سبب ساز اقامت وقتگیر در قم به قمی معروف شد. وی در مکتب معصومیه قم مَدْرَسی خاص داشت؛[۱۰۸]
مولی محمدطاهر قمی (متوفی ۱۰۹۸) از مشایخ اذن علامه مجلسی؛[۱۰۹] او روضه خوان الاسلام قم بود و در آن شهر به اداره کارها مذهبی عموم اشتغال داشت و کتابهای زیادی در سخن و حدیث و عیب گیری تصوف نوشت؛[۱۱۰]
حکم دهنده سعید قمی (متوفی ۱۱۰۷) مولف تفصیل پر اسم و رسم بر التوحید ابن بابویه که اثراتی زیرا رساله ششم از کتاب الاَرْبَعینیات لِکشفِ انوارِ القُدسیات خویش را به عنوان الاَنوارُالقُدسیةُ فی مطالعهِ الهَیولی و الصُّورةِ و النَّفسِ و فوائِدَ اُخَر در محرّم ۱۰۸۵[۱۱۱] و رساله هفتم آن را به عنوان المَقَصدُ الاَسْنی فی بازرسیِ ماهیة الحرکةِ و وجودِها در ۱۰۸۸[۱۱۲] در قم به اتمام رساند؛
صدرالدین، فرزند مولی محمدطاهر قمی، که وی نیز در دانش سخن تبحر داشت و در قم در مکتب معصومیه درس دادن میکرد؛[۱۱۳]
میرزاحسن لاهیجی (متوفی ۱۱۲۱)، فرزند ملاعبدالرزاق لاهیجی، که مانند پدرش حکیم و متکلمی گرانقدر بود. او در قم زاده شد و به عبارتی‌جا علم آموزی و درس دادن و تألیف کرد و در به عبارتی شهر درگذشت؛[۱۱۴]
مولی فخرالدین ماوراءالنهری که معاصر فرمان روا عباس دوم بود. او که از مذهب اهل سنت به مذهب شیعه گرویده بود از ماوراءالنهر به قم آمد و در به عبارتی‌جا سکونت کرد و نزد علمای قم درس خواند. او اثراتی نیز داراست.[۱۱۵]
در قرن سیزدهم
میرزای قمی
در قرن سیزدهم نیز شماری از عالمان در قم به شغل علمی اشتغال داشتند که مهمترین و مشهورترین آنها میرزای قمی (متوفی ۱۲۳۱)، پر اسم و رسم به میرزای قمی، میباشد. او از شاگردان مبرِّز وحید بهبهانی بود و از جاپلق، که پدرش در آنجا بومی گردیده بود، به قم هجرت کرد و در آنجا به درس دادن و تألیف پرداخت. زنوزی، که در حین حیات میرزای قمی کتاب خویش را نوشته، از وی تحت عنوان دانا فاضل بدون نقص مجتهد و حرفه ای در دانش اصول فقه حافظه کرده و کتاب القوانین المحکمه اورا، که تألیف آن در پایان ربیع الثانی ۱۲۰۵ در قم به انتها رسید، ستوده میباشد.[۱۱۶] از نوشته زنوزی مشخص و معلوم می گردد که‌این کتاب در طی حیات مؤلفش آوازه داشته و بی‌باعث وجود ندارد که ابعاد یک کدام از کتاب ها دارای اعتبار درسی در حیطههای علمیه گردیده‌است. میرزای قمی در فقه نیز کتاب‌ها و رساله‌های بسیار داراست مثلا غنائم الایام و جامع الشتات. او در زمان اقامت در عتبات عراق، شاگردان مختلف مشهوری داشت به عنوان مثال ملااحمد نراقی، سید عبدالله شبر و سیدمحمدجواد عاملی، مالک مفتاح الکرامه[۱۱۷] اکثری از شاگردان قمی، این شهر را رخنه‌ کردند و به مرکز ها علمی فعال خیس، و از کلیه اساسی‌خیس، نجف رفتند. با این هم اکنون، وی در زمان اقامت خویش در قم موجب رونق بیشتر علمی قم شوید و حضور وی به تداوم حرفه آموختن و تعلم فقهی در قم انجامید.

قرن ششم تا نهم
تاریخچه
حوزه علمیه قم قدیم که به ویژه در سده‌های سوم و چهارم شکوه فراوان یافته بود، با رونق ناحیههای شبیه دیگر در ری و بعد از آن بغداد و به ویژه به انگیزه توان یافتن سلجوقیان سنّی مذهب در سده پنجم، از شکوه گذشته آن کاسته شد. با این کلیه، گزارش‌های دو مولف شیعه اهل ری یعنی منتجب الدین رازی و عبدالجلیل قزوینی رازی از معاش‌طومار علما و اوضاع علمی و فراگیری این شهر، نماد میدهد که مخصوصاً در قرن ششم، این حوزه به سال‌های رونق گذشته خویش مجاورت مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گردیده بود.

چنان‌که سپری شد از قبیله دعویدار قمی در سده‌های پنجم تا هفتم عالمان بخش اعظمی برخاستند که تعدادی بدن آن ها به منصب قضای شهر دست یافتند. خارج از این قوم و قبیله، محققان دیگری نیز این حوزه را رونق بخشیدند. یکی فقهای دارای شهرت قم در قرن ششم ابومحمدحسن بن حَسّولةبن صالحان قمی خطیب جامع عتیق قم بود که نزد ابوعبداللّه جعفربن محمد دُوریستی (از عموم طرشت) درس خوانده و نیز از شاگردان شاذان بن جبرئیل قمی بود.[۸۵] عالم صاحب و مالک فتوا، حکم دهنده ابوابراهیم بابویی، نیز در نصفه ابتدا سده ششم در قم مبتنی بر مذهب اهل بیت(ع) آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد حکم می کرد.

[۸۶] همینطور ابوجعفر محمدبن علی نیشابوری، معلمِ ادب اللّه بن علی حسنی راوندی (متوفی ح ۵۵۰)، در حوزه قم شغل داشت و مالک یک‌سری تاثیر مثلا الحدود و الموجَز فی النحو بود.[۸۷] از قوم علوی سیدزکی، مرتضی گسترده شرف الدین محمدبن علی ـ که مکتب‌ای نیز داشت ـ در دانش و پارسایی شهره بود و برادرانش تاج الدین و امیر شمس الدین ابوالفضل رضوی در سده ششم در حوزه قم فعال بودند.[۸۸] زین الدین امیرةبن شرف فرمانروا حسینی نیز از فقهایی بود که به فرمان قضا و درس دادن اشتغال داشت و مکتب‌ای نیز به اسم وی در قم دایر رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بود.[۸۹]

مدرسه ها
مکتب امیرة بن شرف فرمانروا صرفا مکتب دایر در قم در سده ششم عدم وجود و به تصریح عبدالجلیل قزوینی رازی[۹۰] در‌این شهر کتابخانه‌ها انباشته از کتاب ها طوایف متعدد، و کرسی‌ها و رینگ‌های درس دایر بود. او از ده مکتب آباد در قم مذکور میباشد، به عنوان مثال: مکتب سعد، اثیرالملک، شهید سعیدعزالدین مرتضی، ظهیرالدین عبدالعزیز، ابوالحسن کمیج، و مکتب شمس الدین مرتضی. همینطور در بقاع حضرت معصومه نیز علم ها شرعی درس دادن میشد و این مزار اوقافی داشت که هزینه طلاب و استادان و مدرّسان از آن تأمین شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میشد.[۹۱]

در حمله مغول
با حمله مغولان به قم و کاشان و خون‌ریزی و ویرانی کلان در‌این شهرها در سال ۶۲۱[۹۲] حوزه قم نیز روی به زوال بنیان. آقا گران قدر طهرانی از عالمانی که نسبت «قمی» داشته‌اند، در قرن ششم ۳۴ نفر[۹۳] قرن هفتم ۳ نفر[۹۴] و در قرن نهم ۷ نفر[۹۵] را ذکر شده میباشد. این رقم ـ صرف لحاظ از این فرض که ممکن میباشد تمامی آن ها اهل و مقیم قم نباشند ـ در مقایسه با شمار عالمان حلّه در قرن ششم: ۱۶ نفر[۹۶] در قرن هفتم: ۳۴ نفر[۹۷] در قرن هشتم: ۳۸ نفر[۹۸] و در قرن نهم: ۱۰ نفر[۹۹] رکود حوزه علمیه قم را در‌این زمان‌ها به خیر به تصویر میکشد.

در‌این عصر دیگر از مدرسه ها گوناگون و پررونق قم سده ششم خبری وجود ندارد. با این تمامی شغل‌های این حوزه، با افت و خیز بسیار زیاد، کمابیش تداوم یافته میباشد. ابن طاووس (۶۴۷–۶۹۳)[۱۰۰] از مکتب‌ای به اسم رضویه در قم حافظه کرده که در دوران وی باقی و دایر بوده میباشد. احتمالاً مکتب‌ای که امروزه با اسم مکتب رضویه در حیطه بازار قدیم قم واقع میباشد یادگاری از به عبارتی مکتب میباشد. ابن عنبه[۱۰۱] نیز از مکتب‌ای بنا شده در محله سورانیک بنا شده در بازار قم که ناصرالدین علی بطحانی از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) در آن مدفون بوده، خاطر نموده است.[یادداشت ۱] خواندمیر در دستورالوزراء[۱۰۲] در تفصیل اکنون عامل الدین عبدالحمید کرمانی (متوفی ح ۸۷۷) از وزرای شاهان گورکانی، از مکتب‌ای در قم حافظه نموده است که او در آن خانه گزیده بود. مدرسی طباطبائی[۱۰۳] احتمال داده که‌این به عبارتی مکتب غیاثیه بوده که نزدیک به ۷۳۰ به امر خواجه غیاث الدین امیر محمد پسر رشیدالدین ادب اللّه سازه گردیده بود و اینک نیز سردر و مناره‌های آن باقی میباشد.

بعد از ظهر صفوی تا قاجار
با آنکه حوزه قم از سده هفتم تا نهم رو به افول گذارده بود، التفات مذهبی قم و اصالت و عمر حوزه علمیه آن و ریشه‌دار بودن علمای شیعه درین شهر بازدارنده فروپاشی یک باره و زوال بدون نقص این حوزه شد. پشتیبانی‌های کمابیش مداوم صفویان از علما و مذهب شیعه، که از کارداران پرورش و رونق حیطههای شیعی در قزوین و اصفهان بود، می‌بایست مشتمل بر قم، با سابقه‌ترین شهر شیعی کشور ایران، نیز گردیده باشد. صرف لحاظ از مکتب فیضیه که تا اواخر قرن یازدهم با اسم مکتب آستانه شناخته می شد، نسبتاًً در سرتاسر عصر صفوی علمای شیعه هرچند برای مدتی مشخص در قم اقامت و احتمالاً درس دادن کرده‌اند. مثلا آنها این محققان در خور ذکرند:

بهاءالدین عاملی؛[۱۰۴]
مولی حاج حسین یزدی، از شاگردان گرانقدر بهاءالدین عاملی، متکلم و ریاضی‌دان که شرحی مفصّل بر تجرید خواجه نصیر طوسی نوشت و در اواخر قدمت در مکتب معصومیه قم درس دادن می کرد؛[۱۰۵]
صدرالدین شیرازی مشهوربه ملاصدرا؛[۱۰۶]
سود کاشانی (متوفی ۱۰۹۱) که به گفته خویش[۱۰۷] هشت سال در قم نزد صدرالدین شیرازی به تلمذ و ریاضت پرداخت؛
ملا عبدالرزاق لاهیجی (متوفی ۱۰۷۲) طلبه و داماد صدرالدین شیرازی، تالیف کننده کتاب‌های دارای اسم و رسم شوارق الالهام و گوهر خواسته که به هیچ وجهً اهل لاهیجان بود اما به سبب ساز اقامت وقتگیر در قم به قمی معروف شد. وی در مکتب معصومیه قم مَدْرَسی خاص داشت؛[۱۰۸]
مولی محمدطاهر قمی (متوفی ۱۰۹۸) از مشایخ اذن علامه مجلسی؛[۱۰۹] او روضه خوان الاسلام قم بود و در آن شهر به اداره کارها مذهبی عموم اشتغال داشت و کتابهای زیادی در سخن و حدیث و عیب گیری تصوف نوشت؛[۱۱۰]
حکم دهنده سعید قمی (متوفی ۱۱۰۷) مولف تفصیل پر اسم و رسم بر التوحید ابن بابویه که اثراتی زیرا رساله ششم از کتاب الاَرْبَعینیات لِکشفِ انوارِ القُدسیات خویش را به عنوان الاَنوارُالقُدسیةُ فی مطالعهِ الهَیولی و الصُّورةِ و النَّفسِ و فوائِدَ اُخَر در محرّم ۱۰۸۵[۱۱۱] و رساله هفتم آن را به عنوان المَقَصدُ الاَسْنی فی بازرسیِ ماهیة الحرکةِ و وجودِها در ۱۰۸۸[۱۱۲] در قم به اتمام رساند؛
صدرالدین، فرزند مولی محمدطاهر قمی، که وی نیز در دانش سخن تبحر داشت و در قم در مکتب معصومیه درس دادن میکرد؛[۱۱۳]
میرزاحسن لاهیجی (متوفی ۱۱۲۱)، فرزند ملاعبدالرزاق لاهیجی، که مانند پدرش حکیم و متکلمی گرانقدر بود. او در قم زاده شد و به عبارتی‌جا علم آموزی و درس دادن و تألیف کرد و در به عبارتی شهر درگذشت؛[۱۱۴]
مولی فخرالدین ماوراءالنهری که معاصر فرمان روا عباس دوم بود. او که از مذهب اهل سنت به مذهب شیعه گرویده بود از ماوراءالنهر به قم آمد و در به عبارتی‌جا سکونت کرد و نزد علمای قم درس خواند. او اثراتی نیز داراست.[۱۱۵]
در قرن سیزدهم
میرزای قمی
در قرن سیزدهم نیز شماری از عالمان در قم به شغل علمی اشتغال داشتند که مهمترین و مشهورترین آنها میرزای قمی (متوفی ۱۲۳۱)، پر اسم و رسم به میرزای قمی، میباشد. او از شاگردان مبرِّز وحید بهبهانی بود و از جاپلق، که پدرش در آنجا بومی گردیده بود، به قم هجرت کرد و در آنجا به درس دادن و تألیف پرداخت. زنوزی، که در حین حیات میرزای قمی کتاب خویش را نوشته، از وی تحت عنوان دانا فاضل بدون نقص مجتهد و حرفه ای در دانش اصول فقه حافظه کرده و کتاب القوانین المحکمه اورا، که تألیف آن در پایان ربیع الثانی ۱۲۰۵ در قم به انتها رسید، ستوده میباشد.[۱۱۶] از نوشته زنوزی مشخص و معلوم می گردد که‌این کتاب در طی حیات مؤلفش آوازه داشته و بی‌باعث وجود ندارد که ابعاد یک کدام از کتاب ها دارای اعتبار درسی در حیطههای علمیه گردیده‌است. میرزای قمی در فقه نیز کتاب‌ها و رساله‌های بسیار داراست مثلا غنائم الایام و جامع الشتات. او در زمان اقامت در عتبات عراق، شاگردان مختلف مشهوری داشت به عنوان مثال ملااحمد نراقی، سید عبدالله شبر و سیدمحمدجواد عاملی، مالک مفتاح الکرامه[۱۱۷] اکثری از شاگردان قمی، این شهر را رخنه‌ کردند و به مرکز ها علمی فعال خیس، و از کلیه اساسی‌خیس، نجف رفتند. با این هم اکنون، وی در زمان اقامت خویش در قم موجب رونق بیشتر علمی قم شوید و حضور وی به تداوم حرفه آموختن و تعلم فقهی در قم انجامید.