در عصر قاجار
در زمان قاجار با رونق تعزیه، توکل در مفهومی که امروز برای ایرانیان آشناتر میباشد، یعنی محل برگزاری مراسم تعزیه امام حسین(ع)، چنان دانش آموز شد که دیگر، اقامتگاههای صوفیان کم کم بهاین اسم خوانده میشد. به نوشته فرمانروا زاده[۲۲] دراین عصر درصورتیکه جایی برای اجرای تعزیه میساختند یا این که برای اول توشه برای این خواسته در حیث میگرفتند آن را توکل مینامیدند. نقط ی اوج رونق توکلها از عصر ناصرالدین سلطان (۱۲۶۴ـ۱۳۱۳) تا انقلاب مشروطه مسجد الزهرا احمدآباد مشهد بود.
درین زمان، در گزارشهایی درباره طهران، اسم بیشتراز پنجاه توکل آمده میباشد، به عنوان مثال توکلهای آقا بهرام، اسماعیل بزاز، افشارها، بربریها، پهلوان شریف، پامنار، چالحصار، چهل بدن، حاجی نماینده قانونی، خداآفرین، خشتیها، خلجها، دباغ منزل، درخونگاه، رضا قلیخان، زرگرها، سادات برادر، سرپولک، سرتخت، عباس آباد، عربها، عودْلاجان، قاطرچیها، قمیها، کرمانیها، لوطی علیخان، ملک آباد، منوچهرخان، لوردَزخان و هفت بدن.[۲۳] بین توکلهای طهران، برخی التفات بیشتر یا این که خصوصیت بارزی داشتند، به عنوان مثال: توکل سادات برادر که در آن برای پاگرفتن و رویش طفل، شمع پرنور میکردند و هر سال با قد کشیدن طفل، شمع بلندتری پرنور میکردند، چنانکه باغچه این توکل هر سال از شمعهای قدی مالامال می شد،[۲۴] توکل عباسآباد یا این که حاج میرزا آغاسی که محل برگزاری تعزیههای دولتی بود،[۲۵] توکل عزت الدوله، خواهر ناصرالدین پادشاه، که مراسم تعزیه در آن اعمال میشد و به بانوان تخصیص داشت[۲۶] و آخر و عاقبت توکل آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد دولت.
بانیان توکل
از اسم توکلها برمیآید که بانیان آن ها معمولاً صنفها، مجموعههای شهرستانی مستقرِ پایتخت، ثروتمندان و متنفذان بودهاند. اینانگاه بنایی اختصاصیِ توکل میساختند وگاه محل سکونت خویش را، در ماه محرم به برگزاری مراسم تعزیه تخصیص میدادند و آن را وقف تعزیه و نوحه خوانی میکردند. به همین عامل اکثری از منازل مسکونی شاهزادگان و اعیان به طوری ساخته می شد که بتوان با نصب خیمه بزرگی روی تراس و پوشاندن آبگینهِ میانهِ تراس، فضایی مطلوب برای اجرای تعزیه مهیا رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد کرد.[۲۷]
جای های توکل
بناهایی که اختصاصاً برای توکل تشکیل شده بود، اکثر اوقات در مسیر گذر اساسی، دو محله را به یکدیگر لینک میبخشید.[۲۸] فضای داخلی بنای توکل اکثر زمان ها به سه قسمت تقسیم میشد:
ایوان که موسوم به عباسیه بود و در آنجا مراسم مرتبط با حضرت عباس دانش دار امام حسین(ع) بر گزار می شد.
فضای سرپوشیده شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد حسینیه.
اتاقهای پشتی موسوم به زینبیه.[۲۹]
توکلهایی که در گذر مهم قرار نداشتند، مانند توکل رضا قلیخان و سرتخت، در سراسر سال خالی و آشغالدان هم محلی و محل کم آب کردن پیاز بقالها و انبار خواربارفروشهای گذر بودند و فقط در روزهای سوگواری امام حسین(ع) به عملکرد داشها و پدر شملهای محل تعمیر و منزهسازی میشدند.[۳۰]
کاربردهای دیگر
عنایت توکل در معاش شهری، بویژه دربین پیشه وران، به حدی بود کهاین بنیان افزون بر محل برگزاری مراسم مذهبی، مکانی برای طرح خطاها صنفی و اقتصادی شوید.[۳۱] بخشی از هزینه های اداره آن را نیز اکثر زمان ها هم محلی محل با پرداخت پول عیب گیری یا این که اهدای اسباب و اسباب و اثاث پذیرایی تأمین میکردند [۳۲] و بخشی دیگر، از درآمد موقوفاتی همانند فروشگاه، حجره و تیمچه تأمین میشد.[۳۳]
در شمال طهران و شمیرانات نیز توکلهایی با معماری شایان توجه وجود داشت که بخش اعظمی از آنها فعلا نیز برجاست.[۳۴] از آن در میان توکل نیاوران یا این که توکل زیر حصار بوعلی به منجر تابلوهای نگارگری محمد مدبّر و محمد ارژنگی و تخت هشت ضلعی میانه آن، و نیز توکل امامزاده قاسم با دیوارْنگاره قوللر آقاسی آوازه خاصی داراهستند.
در شهرهای دیگر جمهوری اسلامی ایران
در دو استان گیلان و مازندران نیز توکلهای اکثری با معماری و مصالح خاص و متناسب با دور و اطراف، از زمان قاجار، مانده میباشد. ملگونوف، جهانگرد روس، در ۱۲۷۵/ ۱۸۵۸ به ۳۶ توکل در شهر رشت و تکایایی که جزء تیمهای بزرگتر بناهای مذهبیاند، اشاره نموده است.[۳۵] شهرهای رودسر، [۳۶] لاهیجان[۳۷] و لنگرود[۳۸] نیز توکلهای کهن و زیبایی دارا هستند. در مازندران خلال شهرها، در روستاها نیز توکلهایی چهارگوش غالباً با سقف سفالی و نقشه کف سازه به صورت مستطیل، وجود داراست، به عنوان مثال توکل مُقْری کلا در بندپی بابل، [۳۹] توکل کله بست پازَوار در بابلسر[۴۰] و توکل فیروزکلا در آمل.[۴۱] بعضی از این توکلها با تصاویری از گل و جانوران تزئین گردیده است، به عنوان مثال توکل قرآن سالن در بابل کنار قائم شهر.[۴۲]
گاه در کنار توکلها سقاخانه ساخته می شد، مانند سقاخانه مشبک چوبی توکل یالْو رود نور و روشنایی در مازندران.[۴۳] به گفته اسلامی در بافت شهری ساری، توکل جزء تفکیک ناپذیر هر محله بود و در واقع هر محله با برپایی توکل رسمیت مییافت.[۴۴] استان مازندران ۱۱۳۵ توکل از کل ۱۸۰۷ توکل مرز و بوم را دارد.[۴۵]
در عصر قاجار
در زمان قاجار با رونق تعزیه، توکل در مفهومی که امروز برای ایرانیان آشناتر میباشد، یعنی محل برگزاری مراسم تعزیه امام حسین(ع)، چنان دانش آموز شد که دیگر، اقامتگاههای صوفیان کم کم بهاین اسم خوانده میشد. به نوشته فرمانروا زاده[۲۲] دراین عصر درصورتیکه جایی برای اجرای تعزیه میساختند یا این که برای اول توشه برای این خواسته در حیث میگرفتند آن را توکل مینامیدند. نقط ی اوج رونق توکلها از عصر ناصرالدین سلطان (۱۲۶۴ـ۱۳۱۳) تا انقلاب مشروطه مسجد الزهرا احمدآباد مشهد بود.
درین زمان، در گزارشهایی درباره طهران، اسم بیشتراز پنجاه توکل آمده میباشد، به عنوان مثال توکلهای آقا بهرام، اسماعیل بزاز، افشارها، بربریها، پهلوان شریف، پامنار، چالحصار، چهل بدن، حاجی نماینده قانونی، خداآفرین، خشتیها، خلجها، دباغ منزل، درخونگاه، رضا قلیخان، زرگرها، سادات برادر، سرپولک، سرتخت، عباس آباد، عربها، عودْلاجان، قاطرچیها، قمیها، کرمانیها، لوطی علیخان، ملک آباد، منوچهرخان، لوردَزخان و هفت بدن.[۲۳] بین توکلهای طهران، برخی التفات بیشتر یا این که خصوصیت بارزی داشتند، به عنوان مثال: توکل سادات برادر که در آن برای پاگرفتن و رویش طفل، شمع پرنور میکردند و هر سال با قد کشیدن طفل، شمع بلندتری پرنور میکردند، چنانکه باغچه این توکل هر سال از شمعهای قدی مالامال می شد،[۲۴] توکل عباسآباد یا این که حاج میرزا آغاسی که محل برگزاری تعزیههای دولتی بود،[۲۵] توکل عزت الدوله، خواهر ناصرالدین پادشاه، که مراسم تعزیه در آن اعمال میشد و به بانوان تخصیص داشت[۲۶] و آخر و عاقبت توکل آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد دولت.
بانیان توکل
از اسم توکلها برمیآید که بانیان آن ها معمولاً صنفها، مجموعههای شهرستانی مستقرِ پایتخت، ثروتمندان و متنفذان بودهاند. اینانگاه بنایی اختصاصیِ توکل میساختند وگاه محل سکونت خویش را، در ماه محرم به برگزاری مراسم تعزیه تخصیص میدادند و آن را وقف تعزیه و نوحه خوانی میکردند. به همین عامل اکثری از منازل مسکونی شاهزادگان و اعیان به طوری ساخته می شد که بتوان با نصب خیمه بزرگی روی تراس و پوشاندن آبگینهِ میانهِ تراس، فضایی مطلوب برای اجرای تعزیه مهیا رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد کرد.[۲۷]
جای های توکل
بناهایی که اختصاصاً برای توکل تشکیل شده بود، اکثر اوقات در مسیر گذر اساسی، دو محله را به یکدیگر لینک میبخشید.[۲۸] فضای داخلی بنای توکل اکثر زمان ها به سه قسمت تقسیم میشد:
ایوان که موسوم به عباسیه بود و در آنجا مراسم مرتبط با حضرت عباس دانش دار امام حسین(ع) بر گزار می شد.
فضای سرپوشیده شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد حسینیه.
اتاقهای پشتی موسوم به زینبیه.[۲۹]
توکلهایی که در گذر مهم قرار نداشتند، مانند توکل رضا قلیخان و سرتخت، در سراسر سال خالی و آشغالدان هم محلی و محل کم آب کردن پیاز بقالها و انبار خواربارفروشهای گذر بودند و فقط در روزهای سوگواری امام حسین(ع) به عملکرد داشها و پدر شملهای محل تعمیر و منزهسازی میشدند.[۳۰]
کاربردهای دیگر
عنایت توکل در معاش شهری، بویژه دربین پیشه وران، به حدی بود کهاین بنیان افزون بر محل برگزاری مراسم مذهبی، مکانی برای طرح خطاها صنفی و اقتصادی شوید.[۳۱] بخشی از هزینه های اداره آن را نیز اکثر زمان ها هم محلی محل با پرداخت پول عیب گیری یا این که اهدای اسباب و اسباب و اثاث پذیرایی تأمین میکردند [۳۲] و بخشی دیگر، از درآمد موقوفاتی همانند فروشگاه، حجره و تیمچه تأمین میشد.[۳۳]
در شمال طهران و شمیرانات نیز توکلهایی با معماری شایان توجه وجود داشت که بخش اعظمی از آنها فعلا نیز برجاست.[۳۴] از آن در میان توکل نیاوران یا این که توکل زیر حصار بوعلی به منجر تابلوهای نگارگری محمد مدبّر و محمد ارژنگی و تخت هشت ضلعی میانه آن، و نیز توکل امامزاده قاسم با دیوارْنگاره قوللر آقاسی آوازه خاصی داراهستند.
در شهرهای دیگر جمهوری اسلامی ایران
در دو استان گیلان و مازندران نیز توکلهای اکثری با معماری و مصالح خاص و متناسب با دور و اطراف، از زمان قاجار، مانده میباشد. ملگونوف، جهانگرد روس، در ۱۲۷۵/ ۱۸۵۸ به ۳۶ توکل در شهر رشت و تکایایی که جزء تیمهای بزرگتر بناهای مذهبیاند، اشاره نموده است.[۳۵] شهرهای رودسر، [۳۶] لاهیجان[۳۷] و لنگرود[۳۸] نیز توکلهای کهن و زیبایی دارا هستند. در مازندران خلال شهرها، در روستاها نیز توکلهایی چهارگوش غالباً با سقف سفالی و نقشه کف سازه به صورت مستطیل، وجود داراست، به عنوان مثال توکل مُقْری کلا در بندپی بابل، [۳۹] توکل کله بست پازَوار در بابلسر[۴۰] و توکل فیروزکلا در آمل.[۴۱] بعضی از این توکلها با تصاویری از گل و جانوران تزئین گردیده است، به عنوان مثال توکل قرآن سالن در بابل کنار قائم شهر.[۴۲]
گاه در کنار توکلها سقاخانه ساخته می شد، مانند سقاخانه مشبک چوبی توکل یالْو رود نور و روشنایی در مازندران.[۴۳] به گفته اسلامی در بافت شهری ساری، توکل جزء تفکیک ناپذیر هر محله بود و در واقع هر محله با برپایی توکل رسمیت مییافت.[۴۴] استان مازندران ۱۱۳۵ توکل از کل ۱۸۰۷ توکل مرز و بوم را دارد.[۴۵]
مسجد الزهرا احمدآباد مشهد؛ نقش مسجد در تربیت دینی نسل امروز