(درگذشت ۱۵۰ق) راوی، محدّث و مفسر امامی در قرن دوم و از اصحاب امام سجاد(ع)، امام باقر(ع) و امام راست گو(ع) بود. ابوحمزه دعایی از امام زین العابدین(ع) نقل نموده است که در سحرهای ماه رمضان خوانده میشود و به دعای ابوحمزه ثمالی دارای شهرت مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.
شخصیتشناسی، سال به دنیاآمدنِ اثبات بن دینار دارای شهرت به ابوحمزه ثمالی دقیقاً مشخص وجود ندارد؛ البته با اعتنا به اینکه از زاذان کِنْدی (متوفی ۸۲ق) داستان نقل نموده است، می بایست قبل از سال ۸۲ق به جهان آمده باشد.[۱]ابوحمزه اهل کوفه بود.[۲] آل مُهَلَّب اورا از موالی خویش میدانستند؛[۳] البته نجاشی[۴] این داعیه را رد نموده است. اورا از قوم و قبیله طی و تیره بنوثُعَل دانسته و استدلال آوازه ابوحمزه را به ثمالی سکونت او در محله اقامت قوم و قبیله ثُماله از تیره اَزْد بیان کردهاند.[۵] ابوحمزه در کوفه با زید بن علی مراوده داشته[۶] و شاهد دعوت و شهید شدن وی در کوفه بود.[۷] سه فرزند ابوحمزه یعنی حمزه، نوح و منصور، نیز در قیام زید بن علی کشته آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد شدند.[۸]
سال وفات ابوحمزه ۱۵۰ق مذکور میباشد؛[۹] البته به جهت قصه حسن بن دوستداشتنی (۱۴۹-۲۲۴) از وی، تاریخ وفاتش می بایست بعداز ۱۵۰ باشد.[۱۰] در مورد تاریخ وفات ابوحمزه اقوال دیگری هم وجود داراست که منشأ آن ها تصحیفاتی میباشد که در کتابهای حدیثی و رجالی فیس داده رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۱۱]
یعقوبی،[۱۲] تاریخنگار و جغرافیدان سده سوم هجری قمری، ابوحمزه را از فقهای کوفه شمرده میباشد و کشی[۱۳] و نجاشی[۱۴] درباره ی جایگاه والای او روایاتی نقل کردهاند. دو ماجرا در ذَمِّ ابوحمزه نیز در رجال کشی[۱۵] آمده میباشد که از بینش سید ابوالقاسم خوئی[۱۶] اشکالات سندی دارا هستند. ابوحمزه شیوخ و راویان بخش اعظمی داراست. مزّی[۱۷] و خوئی[۱۸] فهرستی دربرگیرنده عده ای که ثمالی از آنها داستان کرده و افرادی که از ثمالی حدیث نقل کردهاند، آورده میباشد. در صورتیکه چه غالباً اهل سنّت او را قدح و تضعیف کردهاند،[۱۹] قاضی نیشابوری در المستدرک[۲۰] از ابوحمزه حدیث نقل کرده و حکم به صدق آنان داده و در خطبه کتاب[۲۱] به وثاقت جمیعِ راویانی که در راههای حدیثی وی وارداتیاند، تصریح نموده است. ادب بن شاذان از امام رضا(ع) قصه نموده است که ابوحمزه در طی خویش مانند سلمان در زمانش و در روایتی دیگر مانند لقمان در زمانش بوده شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۲۲]
اثر ها
نجاشی[۲۳] از اثر ها ابوحمزه به تعبیر القرآن، کتاب النوادر و رسالة الحقوق عن علی بن الحسین(ع) اشاره نموده است. بعضی معتقدند ابوحمزه ثمالی اولیه دانشمند شیعی میباشد که کتاب تعبیر قرآن را نگاشته میباشد.[۲۴]
تعبیر
نحوه و متن متداول تعبیرِ ابوحمزه بین امامیه، به ماجرا ابوبکر محمد بن قدمت جِعابی از ابو سهل و آسان عمرو بن حمدان در محرّم ۳۰۷، از سلیمان بن اسحاق مُهَلَّبی میباشد و سلیمان بن اسحاق در ۲۶۷ق. در بصره، تعبیر ابوحمزه را از روش عموی خویش، ابو عمرو مخلوق ربه مهلَّبی، از ابوحمزه ماجرا نموده است.[۲۵] عبداللّه بن حمزه منصور باللّه (متوفی۶۱۴ق)[۲۶] خلال اشاره بهاین نحوه ماجرا تعبیر ابوحمزه، به تفاوت متن این داستان با تحریری از تعبیروتفسیر که در میان اهل سنّت ترویج داشته، اشاره کرده و یکسری نقل از تحریری را که به ماجرا جعابی میباشد، آورده میباشد. ظاهراً احمد بن محمد ثعلبی (متوفی ۴۲۷ق) که در تألیف تعبیروتفسیر خویش، الکشف و البیان، از تعبیر ابوحمزه به کار گیری کرده،[۲۷] از همین تحریر سود کرده میباشد.[۲۸] متن تعبیروتفسیر ابوحمزه تا قرن ششم باقی بوده میباشد. طبرسی در مجمع البیان[۲۹] و ابن شهرآشوب (متوفی ۵۸۸ق) در مناقب آل ابیطالب[۳۰] از این تعبیروتفسیر، روایاتی نقل کردهاند. عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، احادیث منقول از ابوحمزه را که مفهوم ها تفسیری داشته یا این که در منابع به نقل آنها از تعبیر و تفسیر ابوحمزه اشاره گردیده در کتابی با تیتر «تعبیر القرآن الکریم لابی حمزة بن اثبات بن دینار الثمالی» توده نموده است.
مختصات تعبیر و تفسیر ابوحمزه
در تعبیر ابوحمزه، مغایر تفاسیر مأثور دیگر، روایات مرسل معدودتری چشم می شود. ابوحمزه به لوازم نزول اعتنا داشته و علاوه بر دقت به فضائل اهل بیت(ع)، از روش تعبیر قرآن به قرآن به کارگیری کرده و به اجتهاد، خواندن، لغت، نحو و نقل آرای متعدد به معنی آیه ها اهتمام ویژه داشته میباشد.[۳۱]
مسند ابوحمزه
عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، دسته احادیث فقاهتی منقول از ابوحمزه را گرد آورده و بر طبق ابواب فقاهتی در کتاب مسند ابی حمزه اثبات بن دینار ثمالی به چاپ رسانده میباشد. در منابع، دربین اثر ها ابوحمزه، به تألیف مسند اشارهای نشده و صرفا روضه خوان طوسی[۳۲] از تألیف اثری به اسم کتاب حافظه کرده که ظاهراً غرض او از این تیتر، اصل (یکیاز اصول اربعمائه) میباشد.
طُرُق احادیث کتاب مسند ابو حمزه
روضه خوان طوسی[۳۳] دو طرز در داستان کتاب (اصل) ابوحمزه حافظه نموده است: در آغاز به قصه جماعتی از عالمان امامیه از روضه خوان صدوق به قصه بابا صدوق و محمد بن حسن بن ولید (متوفی ۳۴۳ق) و موسی بن متوکل از سعدبن عبداللّه اشعری (متوفی ۲۹۹ یا این که ۳۰۱ق) و عبداللّه بن جعفر حِمْیری از احمد بن محمد بن عیسی از حسن بن دوست داستنی از ابوحمزه و دوم از روش احمد بن عَبْدون (متوفی ۴۲۳ق)، از ابوطالب عبیداللّه بن احمد انباری (متوفی ۳۵۶ق)، از حمید بن زیاد که او نیز این کتاب را به ماجرا یونس بن علی عطار از ابوحمزه نقل نموده است.
دیگر تألیفات
نجاشی[۳۴] از سایر اثرها ثمالی، به کتاب النوادر به ماجرا حسن بن دوست داستنی از ابوحمزه اشاره کرده و شیوه خویش را در نقل این کتاب آورده میباشد. روضه خوان طوسی[۳۵] نیز در کنار کتابی به اسم کتاب الزهد از کتاب النوادر کلام گفته و طرز خویش را در ماجراِ این دو کتاب به داستان حمیدبن زیاد (متوفی ۳۱۰ق) از ابوجعفر محمد بن عیاش بن عیسی از ابوحمزه آورده میباشد.
تاثیرِ دیگر ابوحمزه، رسالة الحقوق میباشد. متن این رساله با تغییرات اندکی در دو تحریر، یک کدام از به ماجرا ابنبابویه[۳۶] و دیگری به قصه ابنشُعْبَة حَرّانی (قرن چهارم قمری)، در کتاب تحف العقول[۳۷] مانده میباشد.
دعای ابوحمزه ثمالی
نوشتهیعلمیٔ مهم: دعای ابوحمزه ثمالی
ابوحمزه از بعضی امامان دعاهای زیادی آموخته میباشد.[۳۸] روضه خوان طوسی در مصباح المتهجّد،[۳۹] به گزارش ابوحمزه، دعایی از امام سجاد(ع) آورده که در سحرهای ماه رمضان خوانده می شود و به دعای ابوحمزه ثمالی معروف میباشد و گستردنهایی نیز بر آن مندرج میباشد.[۴۰] این دعای نسبتاً زمانبر معنی و مفهوم اخلاقی و عرفانی والایی دارااست و تلاوت آن دربین شیعه ها متداول میباشد.
(درگذشت ۱۵۰ق) راوی، محدّث و مفسر امامی در قرن دوم و از اصحاب امام سجاد(ع)، امام باقر(ع) و امام راست گو(ع) بود. ابوحمزه دعایی از امام زین العابدین(ع) نقل نموده است که در سحرهای ماه رمضان خوانده میشود و به دعای ابوحمزه ثمالی دارای شهرت مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.
شخصیتشناسی، سال به دنیاآمدنِ اثبات بن دینار دارای شهرت به ابوحمزه ثمالی دقیقاً مشخص وجود ندارد؛ البته با اعتنا به اینکه از زاذان کِنْدی (متوفی ۸۲ق) داستان نقل نموده است، می بایست قبل از سال ۸۲ق به جهان آمده باشد.[۱]ابوحمزه اهل کوفه بود.[۲] آل مُهَلَّب اورا از موالی خویش میدانستند؛[۳] البته نجاشی[۴] این داعیه را رد نموده است. اورا از قوم و قبیله طی و تیره بنوثُعَل دانسته و استدلال آوازه ابوحمزه را به ثمالی سکونت او در محله اقامت قوم و قبیله ثُماله از تیره اَزْد بیان کردهاند.[۵] ابوحمزه در کوفه با زید بن علی مراوده داشته[۶] و شاهد دعوت و شهید شدن وی در کوفه بود.[۷] سه فرزند ابوحمزه یعنی حمزه، نوح و منصور، نیز در قیام زید بن علی کشته آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد شدند.[۸]
سال وفات ابوحمزه ۱۵۰ق مذکور میباشد؛[۹] البته به جهت قصه حسن بن دوستداشتنی (۱۴۹-۲۲۴) از وی، تاریخ وفاتش می بایست بعداز ۱۵۰ باشد.[۱۰] در مورد تاریخ وفات ابوحمزه اقوال دیگری هم وجود داراست که منشأ آن ها تصحیفاتی میباشد که در کتابهای حدیثی و رجالی فیس داده رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۱۱]
یعقوبی،[۱۲] تاریخنگار و جغرافیدان سده سوم هجری قمری، ابوحمزه را از فقهای کوفه شمرده میباشد و کشی[۱۳] و نجاشی[۱۴] درباره ی جایگاه والای او روایاتی نقل کردهاند. دو ماجرا در ذَمِّ ابوحمزه نیز در رجال کشی[۱۵] آمده میباشد که از بینش سید ابوالقاسم خوئی[۱۶] اشکالات سندی دارا هستند. ابوحمزه شیوخ و راویان بخش اعظمی داراست. مزّی[۱۷] و خوئی[۱۸] فهرستی دربرگیرنده عده ای که ثمالی از آنها داستان کرده و افرادی که از ثمالی حدیث نقل کردهاند، آورده میباشد. در صورتیکه چه غالباً اهل سنّت او را قدح و تضعیف کردهاند،[۱۹] قاضی نیشابوری در المستدرک[۲۰] از ابوحمزه حدیث نقل کرده و حکم به صدق آنان داده و در خطبه کتاب[۲۱] به وثاقت جمیعِ راویانی که در راههای حدیثی وی وارداتیاند، تصریح نموده است. ادب بن شاذان از امام رضا(ع) قصه نموده است که ابوحمزه در طی خویش مانند سلمان در زمانش و در روایتی دیگر مانند لقمان در زمانش بوده شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۲۲]
اثر ها
نجاشی[۲۳] از اثر ها ابوحمزه به تعبیر القرآن، کتاب النوادر و رسالة الحقوق عن علی بن الحسین(ع) اشاره نموده است. بعضی معتقدند ابوحمزه ثمالی اولیه دانشمند شیعی میباشد که کتاب تعبیر قرآن را نگاشته میباشد.[۲۴]
تعبیر
نحوه و متن متداول تعبیرِ ابوحمزه بین امامیه، به ماجرا ابوبکر محمد بن قدمت جِعابی از ابو سهل و آسان عمرو بن حمدان در محرّم ۳۰۷، از سلیمان بن اسحاق مُهَلَّبی میباشد و سلیمان بن اسحاق در ۲۶۷ق. در بصره، تعبیر ابوحمزه را از روش عموی خویش، ابو عمرو مخلوق ربه مهلَّبی، از ابوحمزه ماجرا نموده است.[۲۵] عبداللّه بن حمزه منصور باللّه (متوفی۶۱۴ق)[۲۶] خلال اشاره بهاین نحوه ماجرا تعبیر ابوحمزه، به تفاوت متن این داستان با تحریری از تعبیروتفسیر که در میان اهل سنّت ترویج داشته، اشاره کرده و یکسری نقل از تحریری را که به ماجرا جعابی میباشد، آورده میباشد. ظاهراً احمد بن محمد ثعلبی (متوفی ۴۲۷ق) که در تألیف تعبیروتفسیر خویش، الکشف و البیان، از تعبیر ابوحمزه به کار گیری کرده،[۲۷] از همین تحریر سود کرده میباشد.[۲۸] متن تعبیروتفسیر ابوحمزه تا قرن ششم باقی بوده میباشد. طبرسی در مجمع البیان[۲۹] و ابن شهرآشوب (متوفی ۵۸۸ق) در مناقب آل ابیطالب[۳۰] از این تعبیروتفسیر، روایاتی نقل کردهاند. عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، احادیث منقول از ابوحمزه را که مفهوم ها تفسیری داشته یا این که در منابع به نقل آنها از تعبیر و تفسیر ابوحمزه اشاره گردیده در کتابی با تیتر «تعبیر القرآن الکریم لابی حمزة بن اثبات بن دینار الثمالی» توده نموده است.
مختصات تعبیر و تفسیر ابوحمزه
در تعبیر ابوحمزه، مغایر تفاسیر مأثور دیگر، روایات مرسل معدودتری چشم می شود. ابوحمزه به لوازم نزول اعتنا داشته و علاوه بر دقت به فضائل اهل بیت(ع)، از روش تعبیر قرآن به قرآن به کارگیری کرده و به اجتهاد، خواندن، لغت، نحو و نقل آرای متعدد به معنی آیه ها اهتمام ویژه داشته میباشد.[۳۱]
مسند ابوحمزه
عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، دسته احادیث فقاهتی منقول از ابوحمزه را گرد آورده و بر طبق ابواب فقاهتی در کتاب مسند ابی حمزه اثبات بن دینار ثمالی به چاپ رسانده میباشد. در منابع، دربین اثر ها ابوحمزه، به تألیف مسند اشارهای نشده و صرفا روضه خوان طوسی[۳۲] از تألیف اثری به اسم کتاب حافظه کرده که ظاهراً غرض او از این تیتر، اصل (یکیاز اصول اربعمائه) میباشد.
طُرُق احادیث کتاب مسند ابو حمزه
روضه خوان طوسی[۳۳] دو طرز در داستان کتاب (اصل) ابوحمزه حافظه نموده است: در آغاز به قصه جماعتی از عالمان امامیه از روضه خوان صدوق به قصه بابا صدوق و محمد بن حسن بن ولید (متوفی ۳۴۳ق) و موسی بن متوکل از سعدبن عبداللّه اشعری (متوفی ۲۹۹ یا این که ۳۰۱ق) و عبداللّه بن جعفر حِمْیری از احمد بن محمد بن عیسی از حسن بن دوست داستنی از ابوحمزه و دوم از روش احمد بن عَبْدون (متوفی ۴۲۳ق)، از ابوطالب عبیداللّه بن احمد انباری (متوفی ۳۵۶ق)، از حمید بن زیاد که او نیز این کتاب را به ماجرا یونس بن علی عطار از ابوحمزه نقل نموده است.
دیگر تألیفات
نجاشی[۳۴] از سایر اثرها ثمالی، به کتاب النوادر به ماجرا حسن بن دوست داستنی از ابوحمزه اشاره کرده و شیوه خویش را در نقل این کتاب آورده میباشد. روضه خوان طوسی[۳۵] نیز در کنار کتابی به اسم کتاب الزهد از کتاب النوادر کلام گفته و طرز خویش را در ماجراِ این دو کتاب به داستان حمیدبن زیاد (متوفی ۳۱۰ق) از ابوجعفر محمد بن عیاش بن عیسی از ابوحمزه آورده میباشد.
تاثیرِ دیگر ابوحمزه، رسالة الحقوق میباشد. متن این رساله با تغییرات اندکی در دو تحریر، یک کدام از به ماجرا ابنبابویه[۳۶] و دیگری به قصه ابنشُعْبَة حَرّانی (قرن چهارم قمری)، در کتاب تحف العقول[۳۷] مانده میباشد.
دعای ابوحمزه ثمالی
نوشتهیعلمیٔ مهم: دعای ابوحمزه ثمالی
ابوحمزه از بعضی امامان دعاهای زیادی آموخته میباشد.[۳۸] روضه خوان طوسی در مصباح المتهجّد،[۳۹] به گزارش ابوحمزه، دعایی از امام سجاد(ع) آورده که در سحرهای ماه رمضان خوانده می شود و به دعای ابوحمزه ثمالی معروف میباشد و گستردنهایی نیز بر آن مندرج میباشد.[۴۰] این دعای نسبتاً زمانبر معنی و مفهوم اخلاقی و عرفانی والایی دارااست و تلاوت آن دربین شیعه ها متداول میباشد.
رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد؛ راهنمای کامل هماهنگی برای مراسم ختم و یادبود