مذهب
شواهد متعددی بر اساس شیعه اثنی عشری بودن خواجه نصیرالدین طوسی در چنگ میباشد؛ ازجمله وی در اکثر وقت ها کتابهای کلامی خویش همانند تجرید الاعتقاد، به دوازده امام و وجوب طهارت آنان اشاره نموده است.[۳۴] همینطور رسالههای ویژهای در این مورد نگاشته که از آن پاراگراف میقدرت رساله «الفرقة الناجیة» و «رسالة فی حصر الحق بمقالة الامامیة» و نیز «الاثنی عشریة» و «رسالة فی الإمامة» را اسم پیروزی.[۳۵] با این اکنون، در فهرست اثر ها خواجه نصیر، کتابها و رسالههایی منسوب به وی وجود داراست که بر پایه ی با تعالیم اسماعیلیان مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۳۶]
علمای شیعه اثنیعشری اکثر اوقات، اصل انتساب این اثر ها به خواجه را رد کردهاند، البته برخی دانشمندان و اسلامشناسان غربی، معتقد به نوعی دگرگونی مذهبی در خواجه در حین حضور فی مابین اسماعیلیان میباشند.[۳۷] بعضی برپایه این اثر ها بر این باورند که وی بعداز حفاظتبردن به قلعههای اسماعیلیان موقتیً به مذهب آنها گرویده و بعداز آن به مذهب شیعه اثنی عشری بازگشته آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۳۸]
بعضا نویسندگان هم بر این باورند که طوسی بهتیتر یک شیعه دوازده امامی، تقیه بهشغل بسته و برای نگهداری جان خویش، در قلعههای اسماعیلی به تألیف کتاب ها و رسالاتش درگیر گردیدهاست.[۳۹] عبدالله نعمة این مقاله را که طوسی بهمحض وخیمشدن قلعههای اسماعیلیان، شیعه اثنیعشری بودن خویش را اعلام کرده است، تأییدی بر این حیث گرفته رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۴۰]
رده علمی
علامه حلی:
«این روضه خوان (خواجه نصیر) شایسته ترینِ روزگار خویش در علم ها عقلی بود … و با کردارترین شخصی بود که اینجانب چشم شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد بودم.[۴۱]
خواجه نصیر طوسی را در دانش، همتای ابن سینا دانستهاند؛ با این تفاوت که ابن سینا در طب سرآمد بود و خواجهنصیر در ریاضی ها.[مستلزم منبع] برخی معتقدند حفاظت خواجه نصیرالدین طوسی از ابن سینا در قبال نقد ها فخر رازی، در کتاب تفصیل اشارات، موجب احیای فلسفه در آن بعدازظهر گردیدهاست.[۴۲] هماینگونه خواجه نصیر را مبتکر شیوه فلسفی در سخن شیعه دانستهاند.[۴۳] به اطمینان مرتضی مطهری، تک تک اثر ها کلامی بعداز خواجه نصیر، از کتاب تجرید الاعتقاد تأثیر پذیرفتهاند.[۴۴] براساس بعضی استینافهای معاصر، خواجه نصیر طوسی، از یک سو شارح و مُمعدودّل فیلسوفان و پژوهشگران قبل از خویش بوده، و از سوی دیگر الگو محققان بعداز خویش شدهاست.[۴۵]
بخش اعظمی از پژوهشگران مسلمان و همینطور اسلامشناسان غربی، از وی ثنا کردهاند.[۴۶] تعابیر مختلفی که دربارهٔ خواجه طوسی گردیده نشانگر منزلت علمی اوست بعضا از آنان عبارتند از: «أفضل المتأخرین العلامة الطوسی»[۴۷] پاد شاه المحققین[۴۸] فخر الحکما و مؤیّد الفضلا، نصیر الملّة و الدّین[۴۹]پژوهشگر مدقق طوسی و حکیم بزرگ قُدّوسی[۵۰] افضل المتأخرین و اکمل المتقدمین.[۵۱]
۵ اسفند سالروز به دنیا آمدن خواجه نصیر، به حافظه این دانشمند گرانقدر تحت عنوان روز مهندس به تصویب رسیده میباشد و هر سال به طور همزمان با این روز همایشها و مراسم مختلفی برگزار میشود.[۵۲]اشعاری را نیز به خواجه نصیر طوسی نسبت دادهاند به عنوان مثال در طومار دانشوران این رباعی را به وی منسوب کردهاند
زیرا در سفریم ای پسر هیچ مگوی
اوضاع حَضَر درین مسافرت هیچ مگوی
ما هیچ و دنیا هیچ و اندوه و شور هیچ
میدان که نِهای هیچ دگر هیچ مگوی[۵۳]
شاگردان
بعضا از شاگردان تبارک خواجه نصیر طوسی عبارتند از:
علامه حلی دانا و متکلم تعالی شیعی (متوفی ۷۲۶ق)، حکمت را نزد خواجه طوسی یادگرفت[۵۴] و شرحی بر کتاب تجرید الاعتقاد خواجه نصیر با تیتر کشف المراد نوشت. این کتاب از مشهورترین گستردنهای تجرید میباشد.[۵۵]
ابن میثم بحرانی، تالیف کننده کتاب مصباح السالکین (گستردن نهج البلاغه)، حکیم، ریاضیدان، متکلم و عالم که در حکمت، محصل خواجه نصیر و در فقه معلم او بود.[۵۶]
قطب الدین شیرازی (متوفی ۷۱۰ق)، وقتی که خواجه بههم پا هلاکو به قزوین رفت، با خواجه همدم شد، با وی به مراغه رفت و دانش آموز خواجه نصیر در دانش هیئت، ریاضی، فلسفه و طب شد. خواجه اورا قطب فلک الوجود می خواند.[۵۷]
سید رکن الدین (حسن بن محمد بن شَرَفْپاد شاه علوی)، از شاگردان خواجه بوده و برخی از اثرها اورا گستردن داده میباشد.[۵۸]
کمال الدین عبدالرزاق شیبانی بغدادی (۶۴۲–۷۲۳ ق) دارای شهرت به ابن الفُوَطی، از تاریخنویسان قرن هفتم قمری میباشد و کتابهای «معجم الآداب» و «الحوادث الجامعه» از اثر ها اوست. وی کتابداری کتابخانه رصدخانه مراغه و در اواخر قدمت، کتابخانه مُستَنصریه را بر ذمه داشت.[۵۹]
عماد الدین حربوی مشهور به ابن الخَوّام (۶۴۳–۷۲۸ ق)، در اکانت و طب سرآمد فرصت خویش بوده و کتابهای «الفوائد بهائیه فی القواعد الحسابیه» و «پیشگفتارای در طب» از وی بر مکان باقیمانده میباشد. [۶۰][۶۱]
مذهب
شواهد متعددی بر اساس شیعه اثنی عشری بودن خواجه نصیرالدین طوسی در چنگ میباشد؛ ازجمله وی در اکثر وقت ها کتابهای کلامی خویش همانند تجرید الاعتقاد، به دوازده امام و وجوب طهارت آنان اشاره نموده است.[۳۴] همینطور رسالههای ویژهای در این مورد نگاشته که از آن پاراگراف میقدرت رساله «الفرقة الناجیة» و «رسالة فی حصر الحق بمقالة الامامیة» و نیز «الاثنی عشریة» و «رسالة فی الإمامة» را اسم پیروزی.[۳۵] با این اکنون، در فهرست اثر ها خواجه نصیر، کتابها و رسالههایی منسوب به وی وجود داراست که بر پایه ی با تعالیم اسماعیلیان مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۳۶]
علمای شیعه اثنیعشری اکثر اوقات، اصل انتساب این اثر ها به خواجه را رد کردهاند، البته برخی دانشمندان و اسلامشناسان غربی، معتقد به نوعی دگرگونی مذهبی در خواجه در حین حضور فی مابین اسماعیلیان میباشند.[۳۷] بعضی برپایه این اثر ها بر این باورند که وی بعداز حفاظتبردن به قلعههای اسماعیلیان موقتیً به مذهب آنها گرویده و بعداز آن به مذهب شیعه اثنی عشری بازگشته آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۳۸]
بعضا نویسندگان هم بر این باورند که طوسی بهتیتر یک شیعه دوازده امامی، تقیه بهشغل بسته و برای نگهداری جان خویش، در قلعههای اسماعیلی به تألیف کتاب ها و رسالاتش درگیر گردیدهاست.[۳۹] عبدالله نعمة این مقاله را که طوسی بهمحض وخیمشدن قلعههای اسماعیلیان، شیعه اثنیعشری بودن خویش را اعلام کرده است، تأییدی بر این حیث گرفته رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۴۰]
رده علمی
علامه حلی:
«این روضه خوان (خواجه نصیر) شایسته ترینِ روزگار خویش در علم ها عقلی بود … و با کردارترین شخصی بود که اینجانب چشم شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد بودم.[۴۱]
خواجه نصیر طوسی را در دانش، همتای ابن سینا دانستهاند؛ با این تفاوت که ابن سینا در طب سرآمد بود و خواجهنصیر در ریاضی ها.[مستلزم منبع] برخی معتقدند حفاظت خواجه نصیرالدین طوسی از ابن سینا در قبال نقد ها فخر رازی، در کتاب تفصیل اشارات، موجب احیای فلسفه در آن بعدازظهر گردیدهاست.[۴۲] هماینگونه خواجه نصیر را مبتکر شیوه فلسفی در سخن شیعه دانستهاند.[۴۳] به اطمینان مرتضی مطهری، تک تک اثر ها کلامی بعداز خواجه نصیر، از کتاب تجرید الاعتقاد تأثیر پذیرفتهاند.[۴۴] براساس بعضی استینافهای معاصر، خواجه نصیر طوسی، از یک سو شارح و مُمعدودّل فیلسوفان و پژوهشگران قبل از خویش بوده، و از سوی دیگر الگو محققان بعداز خویش شدهاست.[۴۵]
بخش اعظمی از پژوهشگران مسلمان و همینطور اسلامشناسان غربی، از وی ثنا کردهاند.[۴۶] تعابیر مختلفی که دربارهٔ خواجه طوسی گردیده نشانگر منزلت علمی اوست بعضا از آنان عبارتند از: «أفضل المتأخرین العلامة الطوسی»[۴۷] پاد شاه المحققین[۴۸] فخر الحکما و مؤیّد الفضلا، نصیر الملّة و الدّین[۴۹]پژوهشگر مدقق طوسی و حکیم بزرگ قُدّوسی[۵۰] افضل المتأخرین و اکمل المتقدمین.[۵۱]
۵ اسفند سالروز به دنیا آمدن خواجه نصیر، به حافظه این دانشمند گرانقدر تحت عنوان روز مهندس به تصویب رسیده میباشد و هر سال به طور همزمان با این روز همایشها و مراسم مختلفی برگزار میشود.[۵۲]اشعاری را نیز به خواجه نصیر طوسی نسبت دادهاند به عنوان مثال در طومار دانشوران این رباعی را به وی منسوب کردهاند
زیرا در سفریم ای پسر هیچ مگوی
اوضاع حَضَر درین مسافرت هیچ مگوی
ما هیچ و دنیا هیچ و اندوه و شور هیچ
میدان که نِهای هیچ دگر هیچ مگوی[۵۳]
شاگردان
بعضا از شاگردان تبارک خواجه نصیر طوسی عبارتند از:
علامه حلی دانا و متکلم تعالی شیعی (متوفی ۷۲۶ق)، حکمت را نزد خواجه طوسی یادگرفت[۵۴] و شرحی بر کتاب تجرید الاعتقاد خواجه نصیر با تیتر کشف المراد نوشت. این کتاب از مشهورترین گستردنهای تجرید میباشد.[۵۵]
ابن میثم بحرانی، تالیف کننده کتاب مصباح السالکین (گستردن نهج البلاغه)، حکیم، ریاضیدان، متکلم و عالم که در حکمت، محصل خواجه نصیر و در فقه معلم او بود.[۵۶]
قطب الدین شیرازی (متوفی ۷۱۰ق)، وقتی که خواجه بههم پا هلاکو به قزوین رفت، با خواجه همدم شد، با وی به مراغه رفت و دانش آموز خواجه نصیر در دانش هیئت، ریاضی، فلسفه و طب شد. خواجه اورا قطب فلک الوجود می خواند.[۵۷]
سید رکن الدین (حسن بن محمد بن شَرَفْپاد شاه علوی)، از شاگردان خواجه بوده و برخی از اثرها اورا گستردن داده میباشد.[۵۸]
کمال الدین عبدالرزاق شیبانی بغدادی (۶۴۲–۷۲۳ ق) دارای شهرت به ابن الفُوَطی، از تاریخنویسان قرن هفتم قمری میباشد و کتابهای «معجم الآداب» و «الحوادث الجامعه» از اثر ها اوست. وی کتابداری کتابخانه رصدخانه مراغه و در اواخر قدمت، کتابخانه مُستَنصریه را بر ذمه داشت.[۵۹]
عماد الدین حربوی مشهور به ابن الخَوّام (۶۴۳–۷۲۸ ق)، در اکانت و طب سرآمد فرصت خویش بوده و کتابهای «الفوائد بهائیه فی القواعد الحسابیه» و «پیشگفتارای در طب» از وی بر مکان باقیمانده میباشد. [۶۰][۶۱]
مسجد الزهرا احمدآباد مشهد؛ نقش مسجد در تربیت دینی نسل امروز