(۲۸۳-۳۶۳ق)، گرانقدرترین عالم اسماعیلیه. او در دستگاه فاطمیان وظایفی زیرا حکم دهندهالقضات را بر ذمه داشته میباشد. حکم دهنده از اولِ دعوت فاطمیان همپا آنها بود و چهار خلیفه فاطمی را سرویس کرد.از حکم کننده نعمان اثرها فراوانی به مکان باقیمانده میباشد که حاکی از احاطۀ علمی او بر صحبت و فقه امامیه میباشد. دعائم الاسلام، پایه التأویل، المجالس و المسایرات برای مثال تألیفات وی هستند.برخی از عالمان اثناعشری همانند علامه مجلسی، او را شیعه دوازده امامی دانستهاند، البته شواهد تاریخی و نیز اثر ها به مکان باقیمانده از حاکم نعمان بر اسماعیلی بودن او دلالت مسجد الزهرا احمدآباد مشهد داراهستند.
نُعْمان بن محمد بن منصور بن احمد بن حَیّون تَمیمی با لقب ابوحنیفه که ائمه اسماعیلی اورا فقط با نامش «نعمان» میخواندند. اسم وی بیش تر از لقباش پر اسم و رسم بوده و این به دلیل اجتناب از نادرست به دست آوردن او با ابوحنیفه، دانا مذهب حنفی بوده میباشد.[۱]تهرانی در الذریعه به مناسبت معرفی یک کدام از آثارش از وی با أبي حنيفة الإمامي، خاطر نموده است. [۲] پدرش، ابوعبدالله محمد، در رجب سال ۳۵۱ق در ۱۰۴ سالگی درگذشت و نعمان بر وی نماز گزارد و درخصوص سلم (یکیاز ابواب قیروان)(تونس) مدفون آدرس مسجد الزهرا احمدآباد مشهد گشت.[۳]
تاریخ به دنیاآمدن او نامشخص میباشد. البته از فی مابین اقوال میقدرت به دنیا آمدن او را در میان سالهای ۲۸۳ تا ۲۹۰ق دانست.[یادداشت ۱] به دنیا آمدن و رویش او در قیروان (تونس مدرن) بود.[۴] دربارۀ خانوادهاش داده ها چندانی در چنگ وجود ندارد. بعضا از نویسندگان اسماعیلی احتمال دادهاند که پدرش نیز از داعیان اسماعیلی بوده رزرو مسجد الزهرا احمدآباد مشهد باشد.[۵]
با چهار خلیفۀ فاطمی (مهدی، قائم، منصور و مُعِزّ) همبعد از ظهر بود و بدانها سرویس کرد[۶] و در سال ۳۶۳ق،[۷] در روز ۲۹ جمادی الثانی[۸] یا این که روز یکم رجب[۹]درگذشت.از المعزّ لدین الله (چهارمین خلیفهٔ فاطمیان. حکومت۹۵۳-۹۷۵ق.) گفته شده که دربارهٔ حاکم نعمان گفته میباشد: «چنانچه کسی به یکصدم از توفیقهای حاکم نعمان [که از روش تألیفاتش به دست آورده،] دست یابد، اینجانب از سوی معبود، فردوس را برای وی تضمین میکنم».[۱۰] ناصر خسرو (شعر سرا و اندیشمند اسماعیلیمذهب قرن پنجم قمری) نیز در اشعار خویش، حکم کننده نعمان را ستوده شماره تلفن مسجد الزهرا احمدآباد مشهد میباشد.[۱۱]
اسماعیلیان مُستَعلی طَیّبی (شاخهای از اسماعیلیه)، اثرها حکم دهنده نعمان را مهم ترین منابع فقاهتی بعد از اثرها امامانشان می دانند.[۱۲] از حاکم نعمان اثرها فراوانی به مکان مانده که حاکی از احاطۀ علمی او بر صحبت و فقه امامیه میباشد. آصف فیضی در پیشگفتار دعائم الاسلام دربارۀ وی نوشته میباشد: «حکم دهنده نعمان دارنده مواهبی مختلف بود؛ دانش زیاد و معرفتی کلان داشت، اهل استیناف و کاوش و کثیرالتألیف بود».[۱۳] ابن خلکان نیز به گزارش کتاب خبر ها قُضاة مصر دربارۀ وی اینگونه نوشته میباشد:
حاکم نعمان بن محمد، در نهایت فضیلت بود، اهل قرآن و فقیه به معانی آن بود، از بعد ها فقه و اختلاف فقها دور اندیشی داشت. لغت، شعر قدرتمند و تاریخ عموم را میآشنایی. در همۀ اینها با دور اندیشی و انصاف بود. به شایسته ترین وجه و زیباترین عبارت، هزاران برگه دربارۀ اهل بیت تألیف کرد. کتابی پسندیده درباره ی مناقب و مِثالب نگاشت. همینطور ردّیههایی بر معارضان دارااست: بر ابوحنیفه، صاحب، شافعی و ابن سریج ردیه دارااست... [۱۴]
کارهای سیاسی اجتماعی
حکم دهنده نعمان در دستگاه فاطمیان وظایف خطیری زیرا حاکم القضاتی را بر ذمه داشته میباشد. حکم کننده از اولِ دعوت فاطمیان همپا آنها بود و چهار خلیفه فاطمی را سرویس کرد. تألیفات حکم کننده نعمان از عامل ها اساسی تحکیم مبناهای حکومت فاطمی به شمار میروند.[۱۵] دربارۀ سرویس ها حاکم نعمان با استعمال از آنچه خودش در المجالس و المسایرات نقل نموده است، اینگونه گفتهاند:
از سال ۳۱۳ تا ۳۲۲ق مؤلف مسئولیت رساندن خبرها را به عبیدالله و قائم ذمه دار بوده میباشد. احتمال داراست کهاین مسئولیت صرف سرویس یا این که مراقبتی بوده میباشد.
از سال ۳۲۲ تا ۳۳۴ق در حین خلیفۀ دوم فاطمی، القائم بامرالله، مؤلف به عبارتی مسئولیت رساندن خبر ها را به خلیفه به ذمه داشت و به استنساخ کتاب ها برای اسماعیل فرزند قائم نیز میپرداخت.
از سال ۳۳۴ تا ۳۴۱ق وقتی که اسماعیل خلیفۀ سوم فاطمی شد و کنیه ابی طاهر المنصوربالله را بر خویش بنیان، منزلت مؤلف تا قضاوت ارتقاء یافت. خویش می گوید: «اینجانب اولین کسی بودم که منصب قضاوت را به اینجانب اعطا کرد و نامم را بلند گردانید و مقامم را نکو داشت».
از سال ۳۳۴ تا ۳۳۷ق منصور اورا حکم کننده شهر طرابلس کرد.
در سال ۳۴۱ق در عهد و پیمان معز، خلیفۀ چهارم فاطمی، شوکت و عظمت نعمان ارتقا یافت، به این دلیل که نعمان پیش از خلافت او با وی رابطه وثیقی داشت. «آنچه را میخواستم به پهنا منصور بالله برسانم، آغاز به معز لدین الله عرضه می کردم؛ درصورتی که لحاظ وی مساعد بود، اجرا میدادم و آنچه را نمیپسندید شکاف میکردم». همین تاسی مطلق از مُعِزّ، راه و روش را برای وصول نعمان به مراتب بالا در دولت فاطمی هموار کرد و اورا از بزرگان اندیشۀ اسماعیلی قرار اعطا کرد. حکم کننده از زمان به دست آمده شایسته ترین استعمال را پیروزی و بخش اعظمی از کتابهایش را دراین زمان منتشر کرد.
در سال ۳۶۲ق معزّ به مصر نقل جای کرد و رکن مستحکم خلافت فاطمی شد. نعمان نیز یاروهمدم وی به مصر رفت و معزّ با یاریهای فکری وی، شالودههای حکومت را بر مبنایی اسلامی و شیعی پایدار کرد و شهر قاهره را نهاد بنیان.[۱۶]
مذهب
مشهورترین قسم دربارۀ مذهب حکم کننده نعمان آن میباشد که او در بالا مالکی بود، بعد به مذهب اسماعیلی گروید. با این اکنون، دربارۀ مذهب او اقوال زیادی وجود داراست:
قبل از خلافت فاطمیان
مالکی: این پیمان را ابن خلکان مطرح نموده است و تودهای دیگر همانند علامه مجلسی، فرهاد دفتری و... به تاسی از او این پیمان را برگزیدهاند.
اسماعیلی: برخی از نویسندگان اسماعیلی، همانند اسماعیل پوناوالا داعیه کردهاند که او از به عبارتی آغاز دارنده مذهب اسماعیلی بوده، انتساب او را به مذهب ها دیگر بعید دانستهاند.[۱۷]
حنفی: ابن تغری بردی بر پایه ی استدلالی خطا [یادداشت ۲]داعیه نموده است که وی حنفی بوده میباشد. از در میان دانشمندان معاصر، هدی روگر ادریس[۱۸] نیز با بینش ابن تَغْری بِرْدی همحیث بوده میباشد.[۱۹]
بعد از ورود به حکومت فاطمیان
اسماعیلی: همۀ متن ها اسماعیلی حکم کننده نعمان را از علمای بلندمرتبه خویش دانسته، از وی به بزرگی و عظمت حافظه مینمایند. همینطور بعضی از بزرگان شیعۀ اثناعشریه نیز اینگونه نظری داشتهاند که کهنترینِ آنهارا ابن شهر آشوب دانستهاند[۲۰] و در زمانه متأخرتر نیز برخی مانند مقدس اردبیلی همین بینش را داشتهاند. [۲۱] در قرن اخیر نیز بعضی همزیرا سید علی سیستانی[۲۲] و سید موسی شبیری زنجانی همین لحاظ را پذیرفتهاند. بخش اعظمی از بزرگان اهل سنت همانند ذهبی، عسقلانی نیز، همین نگاه را داشتهاند.
دوازدهامامی: بعضا از علمای دوازدهامامی، حکم کننده نعمان را شیعۀ اثناعشری دانستهاند. علامه مجلسی، سید بحرالعلوم، محدث نوری، مامقانی، روضه خوان عباس قمی و آقابزرگ تهرانی و... این قسم را برگزیدهاند.[۲۳]
اثر ها
یک کدام از جنبههای بسیار برجستۀ شخصیت حکم دهنده نعمان، اهتمام وی به نویسندگی میباشد. وی به جهت تألیفات فراوان، در زمرۀ پرکارترین نویسندگان فاطمی قرار گرفته میباشد.[۲۴] بلکه اسماعیل پوناوالا از اسماعیلیهپژوهان معاصر، او را بین تک تک نویسندگان اسماعیلیه، دارنده بیشترین تألیفات دانسته میباشد.[۲۵] عارف تامر ( مولف و شعر سرا اسماعیلی، سوری، درگذشت: ۱۹۹۸م)از اثرها او لیست زیر را ارائه نموده است:
دعائم الاسلام
الایضاح
مختصر الایضاح
الاخبار
الینبوع
الاقتصار
الاتفاق و الافتراق
المقتصر(مختصر کتاب الاتفاق و الافتراق )[۲۶]
العقیدة المنتخبة
مختصر الآثار
یوم و لیلة
الطهارة
کیفیة الصلوات
منهاج الفرائض
نهج السبیل إلی معرفة التأویل
پایه التأویل
تأویل دعائم الاسلام
حدود المعرفة
التوحید و الامامة
ثابت الحقائق
کتاب فی الإمامة
القصیدة المختارة
التعاقُد و الانتقاد
الدعاء
الهِمة فی آداب اتباع الأئمة
الحُلیُّ و الشَّباب
تفصیل الأخبار
قصیدة ذات المِنَن
قصیدة ذات المِحَن
مناقب بنی هاشم
المجالس و المسایرات
بهره برداری الدعوة
تأویل الرؤیا
مفاتیح النعمة
روزنگار الاحکام
سیرة الائمة
مسجد الزهرا احمدآباد مشهد؛ کارکردهای اجتماعی مسجد در زندگی شهری معاصر