مجله خبری مساجد

جابر بْن حَیّان کوفی، دانشمند شیعی در قرن دوم هجری قمری که تیم بزرگی از اثرها علمی در کم یاب، فلسفه، طب، ریاضی ها، نجوم و موسیقی به وی منسوب شده میباشد؛ هرچند آوازه وی به باعث کم یاب میباشد. اثر ها منسوب به وی چارچوبی شیعی دارااست. جابر کم یاب را علمی الهی و برگزیدگان دانش میداند که سالک می بایست بعداز قرائت ریاضی و فلسفه به آن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد دست يابد.

منابع زیادی در وجود شخصیتی با این اسم شک کرده‌اند؛ چنان‌که اسم وی در منابع متقدم رجالی شیعه بیان نشده میباشد. در مقابل، شماری از تاریخ‌نگاران و معاش‌نگاران، مثلا ابن خَلَّکان، ابن ندیم، ابن طاووس، صَفَدی، سید محسن امین و صدیق حسن خان جابر را از شاگردان امام جعفر راستگو(ع) آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد دانسته‌اند.

شخصیت جابر
وجودِ شخصیتِ تاریخی جابر بن حیان یکی‌از موضوعات تاریخ و تاریخ دانش در قرن اخیر به شمار می آید و پژوهشگرانی زیرا هنری ارنست استیپلتون، یولیوس روسکا، پل کراوس، فؤاد سزگین و سیدحسین نصر در رد یا این که تأیید آن عامل‌هایی رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کرده‌اند.

اولی گمانه‌زنی‌ها در خصوص وجود وی، دست‌کم به قرن چهارم گشوده میشود. اسم وی نخستین دفعه در تعلیقات ابوسلیمان منطقی سجستانی (متوفی ۳۷۰ یا این که ۳۹۰) آمده میباشد. ابوسلیمان که تعالیِ رینگ‌ای علمی در بغداد بود، در اینکه جابر مؤلف گروه اثراتی باشد که به وی نسبت داده‌اند، شک و تردید کرده و گفته میباشد مؤلف حقیقی وواقعی آن تیم را می شناسید و وی حسن بن نَکَد موصلی شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.

در به عبارتی عصر، ابن ندیم با تألیف الفهرست در سال ۳۷۷، همت کرد تشکیکاتی را که در آن فرصت در امر جابر وجود داشت، برطرف نماید؛[۱] البته شبهه درباره‌ی وجود جابر همچنان ادامه یافت.[۲] در اثر ها کیمیایی ابن اُمَیل (متوفی ح ۳۵۰) و ابن وحشیه (قرن چهارم)، از اثر ها جابر ذکر شده شد‌ه‌است.[۳] ابن ندیم لقب ابوعبدالله را برای جابر بیان کرده و رازی در اثرها کیمیایی‌اش از وی با تیتر «معلم ما، ابوموسی» خاطر نموده است.[۴]

محل تولد
جابر از قوم ازد در کوفه بوده میباشد.[۵] به همین استدلال گاه اورا کوفی[۶] و گاه اَزْدی خوانده‌اند. گاهی نیز به سبب ساز تمایل وی به تصوف، او‌را صوفی خوانده‌اند.[۷] ابن خلکان (متوفی ۶۸۱) نیز او‌را طَرسوسی خوانده میباشد.[۸]

بیشتر منابع، سال ولادت جابر را ۱۰۳ یا این که ۱۰۴ق دانسته‌اند.[۹] مبنی بر برخی منابع، جابر در کوفه و بغداد می‌زیسته، البته درباره فرصت اقامت او درین شهرها اطلاعی در اختیار وجود ندارد.[۱۰]

زندگانی
ابن ندیم[۱۱] در گزارشی تعجب آور، از پیمان فردی ثقه به آدرس منزل جابر در بغداد و کشف آزمایشگاه وی در کوفه در طول عزالدوله دیلمی (حکومت:۳۵۶ـ۳۶۷) اشاره نموده است که بعداز رسیدگی این محل، هاونی در آنجا پیدا گردیده است و بیان کننده در آن قطعه‌ای طلا و جواهرات به وزن دویست رطل وجود داشته میباشد. طبق نوشته ابن ندیم، جابر به باعث مطلوب بودن آب و هوای کوفه، درین شهر به شغل اکسیر می‌پرداخته میباشد. او با برمکیان درخصوص بوده و احتمالاً برای جعفر برمکی (متوفی ۱۸۷)، کتابی درباره صناعت فاخر کمیاب نگاشته بوده میباشد. وی در‌این کتاب تست‌های عجیبی را درباره یک نحوه بسیار پیشرفتۀ کیمیاگری وصف نموده است.

درگذشت
در سال ۱۸۸قمری، با افول برمکیان در طی هارون عباسی، جابر معاش مخفیانه‌اش را در کوفه خاطر نشان نمود. طبق روایتی، وی تا فرصت خلافت مأمون (حکومت:۱۹۸ـ ۲۱۸) زنده بوده میباشد. در روایتی دیگر، وی در سال ۲۰۰ در شهر طوس درگذشت در حالی که کتاب الرّحمة را تحت بالین داشت.[۱۲]

در سال ۱۹۸۷م این قطعه تمبر در بزرگداشت جابر بن حیان از سوی اردن منتشر شد.
محصل امام درست گو(ع)
درباره این مقاله که آیا جابر فراگیر امام جعفر راستگو(ع) بوده یا این که خیر، مشاجره‌های اکثری گردیده است. در مهمترین منابع رجالی شیعی، از قبیل رجال النجاشی و رجال الطوسی (هر دو تألیف گردیده در قرن پنجم)، میان اصحابِ امام جعفر راستگو(ع) هیچ ذکری از شخصی به اسم جابربن حیان به دربین نیامده میباشد ولی شماری از مؤلفان، برای مثال ابن خَلَّکان،[۱۳] ابن ندیم،[۱۴] ابن طاووس (متوفی ۶۶۴ق)[۱۵]، صَفَدی (متوفی ۷۶۴ق)،[۱۶] امین (متوفی ۱۳۳۱ش)[۱۷] و صدیق حسن خان (متوفی ۱۳۰۷)،[۱۸] جابر را از شاگردان امام جعفر درست گو(ع) دانسته‌اند.

در رساله‌های منسوب به جابر تصریح گردیده که آحاد اثرها او پایین لحاظ امام ششم(ع)، درج شده که به نظریه برخی محققان از لحاظ وقتی به طور کاملً نا ممکن میباشد.[۱۹]

ایمان آوردن به سلیمان رسول و وصلت با وی
مبتنی بر آیه ها قرآن، ملکه سبا در بالا خورشید را می‌پرستید؛[۳۰] البته بعد از دیدار با سلیمان، به خداوند ایمان آورد.[۳۱] طبق بعضی منابع تفسیری، وی با حضرت سلیمان وصلت کرد.[۳۲] مبنی بر آنچه دایرةالمعارف فارسی از برخی منابع یهود نقل کرده، بُختُنَصَّر ثمره تزویج سلیمان و بلقیس بوده میباشد؛[۳۳] البته طبق حرف برخی، وی با شخص دیگری غیر از سلیمان تزویج کرد[۳۴] و مبنی بر برخی گزارش‌ها وی هیچ زمان وصلت مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نکرد.[۳۵]

گزارش قرآن و عهدین از دیدار سلیمان و ملکه سبا
قرآن ماجرا دیدار حضرت سلیمان و بلقیس را نقل نموده است.[۳۶] حضرت سلیمان بوسیله هدهد از سرزمینی درایت یافت که زنی صاحب و مالکْ‌مکنت بر آن حکومت می کرد که یاور قومش خورشید را می‌پرستید.[۳۷] سلیمان طومار‌ای به ملکه سبا نوشت و او‌را به تاسی از خویش دعوت کرد.[۳۸] ملکه در جواب به طومار، برای پرهیز از خرابی و کشته شدن عموم، کادو‌ای برای سلیمان ارسال کرد؛ ولی سلیمان کادو را نپذیرفت.[۳۹] ملکه برای گفت‌و‌گو با سلیمان سوی وی رفت و حضرت سلیمان توسط شخصی که «به بخشی از کتاب مطلع بود»، تخت سلطنت ملکه را کمتر از دیده‌به‌زدنی، قبل از وصال ملکه حاضر کرد.[۴۰] ملکه به دربار سلیمان آمد و به خداوند ایمان آورد.[۴۱] نقل شده تخت وی، بسیار باشکوه و گران قدر بود و جواهرات بخش اعظمی آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد داشت.[۴۲]

بر طبق گزارش عهدوپیمان عتیق، ملکه سبا که شهرت بسیار از حضرت سلیمان شنیده بود، نزد وی آمد و سؤال‌هایی را مطرح کرد و جواب‌های قابل قبولی از سلیمان شنید.[۴۳] ضمن این، دیدن کاخ قشنگ، غذا شاهانه، تشریفات درباریان و مقامات، سرویس منظم خدمتکاران و ساقیان، و قربانی‌هایی که در منزل خدا نثار شد،‌ او‌را مات و مبهوت کرد.[۴۴] در غایت، ملکه سبا سلیمان و خدایش را ثنا کرد[۴۵] و دو طرف، هدایای بسیار گرانبهایی به یکدیگر دادند و ملکه سبا به مرزوبوم خویش برگشت.[۴۶] در نصیب‌هایی از عهد و پیمان نو هم به ملکه سبا اشاره رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گردیده‌است.[۴۷]

طبق پژوهشی، گزارش قرآن و گزارش پیمان عتیق در برخی مورد ها مشترک میباشد؛ ولی اختلافات مهمی نیز دارا هستند.[۴۸] به عنوان مثال این اختلاف‌ها کامل بودن گزارش قرآن نسبت به نقل از قسم قدیم و خط مش هدایتی داشتن قرآن اشاره نمود.[۴۹] همینطور در قرآن، به محل دیدار سلیمان و ملکه سبا اشاره نشده میباشد؛[۵۰] ولی در پیمان عتیق، اورشلیم مذکور میباشد.[۵۱] با این اکنون، مبنی بر آنچه در برخی منابع اسلامی آمده، این دیدار در جایی غیر از اورشلیم و در جریان مسافرت حضرت سلیمان به مکه انجام یافته شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.[۵۲]

درگذشت و محل دفن
بر اساس بعضا منابع تاریخی، بلقیس بعداز هفت سال و یکسری ماه پس از دیدار با سلیمان درگذشت و اورا در شهر تَدمُر شام به خاک سپردند.[۵۳] هیچ‌کس از محل قبر وی خبر نداشت تا آنکه در طول حکومت ولید بن عبدالمَلِک، قبرش آشکار شوید و به فرمان وی، بنایی بر آن ساخته شد.[۵۴]

رفلکس ملکه سبا در ادبیات
شعری از مولوی که در آن به ملکه سبا اشاره شد‌ه‌است
مولوی
[از مثنوی معنوی، محل کار دوم قسمت ۳۳]
عفو و بخشش صد تو بر آن بلقیس باد
که خدایش عقل صد مرده بداد
هدهدی طومار بیاورد و آرم
از سلیمان تعدادی حرفی بابیان
خواند وی آن نکته‌های با شمول
با حقارت ننگرید اندر پیامبر
روایت ملکه سبا، در ادبیات عربی و فارسی رفلکس‌های اکثری داشته میباشد.[۵۵] در شعر، بلقیس نشانه گنج، حکمت و عقل میباشد.[۵۶] برخی از شاعران، مثنوی‌های مستقلی در این باره نوشته‌اند. ازجمله حیاتی گیلانی، در قرن دهم، مثنوی مستقلی را با تیتر «سلیمان و بلقیس» پدید آورد.[۵۷] احمدخان صوفی نیز در قرن دوازدهم، مثنوی «بلقیس و سلیمان» را به تاسی از «خسرو و شیرین»، تاثیر نظامی سرود.[۵۸]

تک‌نگاری‌ها

کتاب «الملکة بلقیس» به مداد بلقیس ابراهیم الحضرانی
در مسئله ملکه سبا، کتاب‌های مختلفی درج شده میباشد که بعضی از آنان عبارت‌اند از:

الملکة بلقیس؛ التاریخ و الاسطورة و الرمز، به خودکار بلقیس ابراهیم الحضرانی. در‌این کتاب، نقش ملکه سبا از دید ادیان، تاریخ و ادبیات یمن تحقیق شد‌ه‌است.[۵۹] این تاثیر را انتشارات ای.ام.گرافیک در سال ۱۹۹۴م در قاهره منتشر کرد.[۶۰]
بلقیس؛ امرأة الاَلغاز و شیطانة الجنس، نوشته زیاد منی. این کتاب در هشت فصل و ۳۴۷ برگه تهیه گردیده‌است. در آن، شخصیت ملکه سبا در تاریخ، اسلام، مسیحیت و یهودیت تحقیق گردیده است.[۶۱] انتشارات ریاض‌الرئیس بیروت این کتاب را در سال ۱۹۹۸م منتشر کرد.[۶۲]

اُم‌ّدَرداء از اصحاب رسول(ص) و راویان حدیث بود که به‌تیتر زنی بافضیلت، خردمند، صاحب و مالک‌لحاظ و اهل عبادت شناخته می شد. او روایاتی را مستقیماً از نبی(ص) یا این که همسرش ابودرداء نقل نموده است، و برخی تابعین نیز از وی حدیث قصه کرده‌اند. موضوعات روایات وی مشمول اثرها منفی شرب خمر، رده خوش‌اخلاقی در ترازوی انجام و عنایت دعا برای دیگر افراد مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بوده میباشد.

ام‌درداء در سال ۳۰ یا این که ۳۱ق، در زمان خلافت عثمان، در شام درگذشت.

تعریف و رده
ام‌درداء از اصحاب فرستاده(ص) و از راویان روایات وی به‌شمار می‌رود.[۱] اورا از زنان بافضیلت، صاحب و مالک‌حیث، خردمند و از اهل عبادت دانسته‌اند.[۲] اسم اساسی اورا خَیره دختر ابوحَدْرَد اَسلَمی گفته‌اند.[۳] لقب دارای اسم و رسم وی ام‌دردای کبری میباشد[۴] و به‌تیتر مامان درداء و بلال نیز شناخته می‌گردد.[۵] با این هم اکنون اسم‌های دیگری مانند کریمه،[۶] سَلامه،[۷] و لقب‌هایی همانند ام‌رومان[۸] و ام‌محمد نیز برای وی آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد تصویب شد‌ه‌است.[۹]

نقل گردیده است که ام‌درداء از اشتغال بیش‌ازحد همسرش، ابودرداء، به عبادت و سوراخ جهان ناخرسند بود. سلمان فارسی که با ابودرداء عهدوپیمان برادری داشت، با تدبیر از این مورد، اورا متقاعد کرد تا در بین عبادت و دستمزد خانواده و تن خویش تعادل برقرار نماید.[۱۰] برخی احادیث اشاره دارا هستند که‌این مبادرت سلمان آیتم تأیید رسول(ص) رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد قرار گرفت.[۱۱]

ام‌درداء و همسرش آغاز بومی مدینه بودند[۱۲] که ابعاد به شام مسافرت کردند و تا پایان قدمت در آنجا ماندند.[۱۳] ام‌درداء دو سال، قبل از ابودرداء در شام و در حین خلافت عثمان بن عَفان از جهان رفت.[۱۴] آرامگاه منسوب به وی در آرامستان باب‌الصغیر دمشق قراردارد،[۱۵] هرچند بعضی این قبر را وابسته به ام‌دردای صغری میدانند.[۱۶] ابودرداء نیز در سال ۳۲ق[۱۷] یا این که ۳۳ شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد وفات یافت.[۱۸]

راویان و داستان‌های منقول از ام‌دردا
ام‌درداء از فرستاده(ص):
زمانی که فرد برای اخوی شرعی‌اش در غیاب وی دعا نماید، مستجاب گردد. هر دعایی که نماید، فرشته‌ای میگوید آن درخواست به تو هم عطا می شود

ابن‌اثیر، اسد الغابه، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۳۱۶.

ام‌درداء روایاتی مستقیما از فرستاده(ص) یا این که به واسطه همسرش ابودرداء نقل نموده است.[۱۹] محدثانی از تابعین زیرا عبدالله بن باباه، مَعاذ بن اَنَس و طلحة بن عُبَیدالله،[۲۰] صَفوان بن عبدالله، خجسته بن مِهران، زید بن اَسلم و اُم‌دَردای صغری (همسر دیگر ابودرداء)،[۲۱] از وی ماجرا نقل کرده‌اند.[۲۲]

دربین سه[۲۳] تا پنج حدیث به ام‌درداء نسبت داده‌اند.[۲۴] روایات منقول از وی در موضوعاتی همانند نارضایتی پروردگار از شرابخوار به مقطع چهل روز، لزوم رعایت حجاب به وسیله زنان، عنایت خوش‌اخلاقی در سنجش اجرا و استجابت دعای برای سایرافراد که در غیاب آن‌ها اجرا میشود.[۲۵]

پانویس
نیسابوری، المنفردات و الوحدان، ۱۴۰۸ق، ص۸۸.
ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۳۵.
احمد بن حنبل، الاسامی و الکنی، ۱۴۰۶ق، ص۳۶؛ ابن‌حبان، الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۳، ۱۱۶.
احمد بن حنبل، الاسامی و الکنی، ۱۴۰۶ق، ص۳۶؛ ابن‌حبان، الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۳، ۱۱۶.
ابونعیم اصفهانی، معرفةالصحابه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۱۰۲.
ابن‌حبان، الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۳، ۱۱۶.
زرکلی، الاعلام، ۲۰۰۲م، ج۲، ص۳۲۸.
ابن‌کثیر، التکمیل، ۱۴۳۲ق، ج۴، ص۳۳۸.
ابونعیم اصفهانی، معرفةالصحابه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۱۰۲.
بخاری، درست البخاری، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۶۹۳؛ ابن ابی‌شیبه، المصنف، ۱۴۳۶ق، ج۱۹، ص۳۷۷.
بخاری، درست البخاری، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۶۹۳.
زرکلی، الاعلام، ۲۰۰۲م، ج۲، ص۳۲۸.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۲۱ق، ج۹، ص۳۹۶.
ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۳۵.
ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۴۱۸.
نووی، تهذیب الاسماء و اللغات، دار الکتب العلمیه، ج۲، ص۲۲۸.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۲۱ق، ج۴، ص۳۵۷.
ابونعیم اصفهانی، معرفةالصحابه، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۱۰۲.
ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۳۵.
ابن‌عساکر، تاریخ دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۶۹، ص۱۱۴.
ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۳۵.
نیسابوری، المنفردات و الوحدان، ۱۴۰۸ق، ص۸۸.
ابن‌جوزی، کشف‌المشکل، دارالوطن، ج۴، ص۴۹۰.

اشتغال زن در معنای فعالیت زن در خارج از منزل، از مسائل اصلی در جامعه ها فقاهتی، به‌ویژه در قرن اخیر میباشد. نگرش موفق اندیشمندان اسلامی، بر اساس تایید حضور اجتماعی و شرکت کردن زنان در مشاغل، با اِعمال بعضی محدودیت‌ها میباشد. فقیهان اصل اشتغال بانوان را روا شمرده و در‌حالتی که لازمهٔ آن خروج زن از خانه باشد، شرط آن را موافقت شوهر دانسته‌اند. آیت‌الله خامنه‌ای اشتغال زن، تا آنجا که با وظیفه اصلی تربیت فرزند و محافظت خانواده مزاحمت نداشته باشد را مایحتاج دانسته و این نظر را دارد، فعالیت زن نباید با کرامت و قیمت‌های انسانی وی منافات مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد داشته باشد.
بیان شده با وقوع انقلاب صنعتی در اروپای غربی، شغل اقتصادی زنان، از منزل به سوله کشیده شد. در کشور ایران نیز با وجود بینش‌های سنتی، اما رابطه گسترده با فرهنگ صنعتی غرب در زمان قاجار و پهلوی، منجر تحول در شرایط اجتماعی و اقتصادی زنان شوید. در قانون اساسی ایران ایران، زن و مرد از دید علم آموزی و اشتغال با رعایت موازین اسلام، دارنده دستمزد اجتماعی یکسان دانسته آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گردیده‌اند.
معارضان اشتغال زن در سوا خانه، به آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب که همسران فرستاده(ص) را از خروج از منزل و حضور دربین نامحرمان جلوگیری کردن کرده استناد نموده‌اند. در جواب اورده شده این آیه مختص همسران نبی میباشد و ارتباطی به قضیه اشتغال زنان ندارد. همینطور بعضا، توصیه نبی بر عدم حضور زنان در نماز آدینه و جماعت را دلیلی بر مخالفت اسلام با اشتغال زن دانسته‌اند. در جواب نقل شده، خواسته از این حدیث برداشته شدن وجوب نماز آدینه از زنان در طول معصوم(ع) میباشد، خیر اینکه زنان را از کمپانی در نماز آدینه و جماعت ممانعت رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کند.
برای اشتغال زنان در فارغ خانه اثر ها مثبتی اورده شده، مثلا: بهبود اوضاع و احوال اقتصادی خانواده‌، بهبود رابطه ها اجتماعی بانوان، بالا رفتن سطح تحصیلات زنان و به کار گیری از شایستگی آنان جهت سرویس به جامعه. همینطور اورده شده اشتغال زنان در سوا خانه اثراتی منفی همانند خطر جدایی در ادامهِ استقلال مالی، کاهش نازونوازش میان اعضای خانواده و نیز کاهش معیار سالم زنان با داشتن یکسری نقش در معاش، شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد می تواند داشته باشد.
نگاه اسلام به مسئله اشتغال، با تأکید بر مضمون‌ فعالیت بوده و حق تقدم برای بانوان، عمل خانه دانسته گردیده‌است. روایاتی هم آورده شده که بر ثواب زنان در منزل‌داری و فرزندپروری تأکید داراست. اما فقیهان ایفا شغل های منزل را از لحاظ اسلام، بر زن واجب نمی‌دانند.

مقام
قضیه اشتغال زن و حالت حضور وی در جامعه، برای مثال مسائل اجتماعی بعد از ظهر حاضر، به ویژه در کشورهای اسلامی میباشد.[۱] به گفته بعضا محققان، آموزه‌های اسلامی و سیره مسلمان ها صدر اسلام آرم دهنده آن میباشد که اسلام حق اشتغال زنان را به رسمیت شناخته میباشد.[۲] سه لحاظ از اندیشمندان مسلمان در زمینه‌ی اشتغال زنان مطرح گردیده است:

طریقه سنتی که هر نوع کار همگانی زنان را جلوگیری کردن می‌نماید؛
طریقه بعضی روشنفکران که خواستار حضور بی‌قید و شرط زنان در تمامی مقاطع جامعه بوده و زن را فرآورده بلندتر میداند؛
بینش اواسط که بر شرکت کردن زنان در قضیه‌های متفاوت اجتماعی و سیاسی با اِعمال بعضی محدودیت‌ها تأکید داراست.[۳]
معنا‌شناسی
کاربرد کلمه اشتغال در تمدن اسلامی با تأکید بر معنی «شغل» دانسته گردیده و دو معنی برای فعالیت بیان نموده‌اند: یک کدام از کار و رشتهٔ درآمدزا، که معنای پیروز میباشد و دیگری به معنای هر چیزی که انرژی برایش صرف خواهد شد.[۴] مضمون‌ دوم با مضمون‌ لغوی اشتغال (پرداختن به کاری)[۵] بیشتر همخوانی داشته و گفته می شود در متن‌ها فقهی[یادداشت ۱] بر این مضمون‌ از فعالیت تأکید گردیده و مرد و زن مکلّف به آن می‌باشند.[۶]

البته در فرهنگ وتمدن غرب، اشتغال تنها به شغل‌های اقتصادی در نصیب‌های قانونی اطلاق گردیده[۷] و برای آن سه خصوصیت ذکر کرده‌اند: اخذ مزد؛ جاری ساختن کار در طی مشخص و معلوم؛ وجود مسافت در بین دفتر و محل معاش.[۸] طبق این بینش، زن منزل‌دار یا این که قالی‌باف که در منزل فعالیت متعددی هم اجرا دهد، بی‌شغل قلمداد می‌گردد.[۹]

اشتغال زن در فارغ خانه
آیت‌الله خامنه‌ای:
«اسلام با کارکردن زنان خیر فقط موافق میباشد، بلکه تا آنجا که با کار مهم وی، یعنی تربیت فرزند و مراقبت خانواده مزاحم نباشد، شاید مایحتاج هم میداند. یک مرزوبوم نمی‌تواند از پرسنل زنان در عرصه‌های گوناگون بی‌نیاز باشد؛ البته این فعالیت می بایست با کرامت و قیمت معنوی و انسانی زن منافات نداشته باشد..»[۱۰]

اشتغال زن در سوا خانه، مایهٔ شکوفایی

بزرگ نمایی درباره‌ی ائمه(ع)
گزارش سعد اشعری، حکایت از آن داراست که خطابیه اول، امام درستگو(ع) را پروردگار می‌پنداشتند و ابوالخطاب را پیامبری مرسل که امام راستگو(ع) اورا نبی و فرمان به طاعت او نموده است.[۴۷] این گزارش اشعری را دیگر منابع، به عنوان مثال احادیث مختلفی که کشی[۴۸] نقل نموده است، پذیرش می‌نماید. سعد اشعری میافزاید که خطابیه – که خواسته از آنها خطابیه اول میباشد، و به طور طبیعیً در رأس آنها ابوالخطاب جای‌دارد- معتقد بودند که می بایست در هر وقتی دو فرستاده دربین باشد و نباید زمین از وجود آن دو خالی باشد؛ یک کدام از ناطق و دیگری صامت. ابتدا محمد صلی الله علیه و آله ناطق بود و در طول او علی مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد علیه‌السلام، صامت.[۴۹]

بغدادی نیز گفته میباشد که خطابیه درباره همگی ائمه اینگونه اعتقادی داشته‌اند و در طول امام درستگو(ع) آن حضرت را ناطق و ابوالخطاب را صامت می‌انگاشتند و بر این اعتقاد بودند که بعداز امام راست گو علیه‌السلام، ابوالخطاب ناطق آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.[۵۰]

به هر روی چنانکه مراعات می گردد، محور پندار ابوالخطاب بر نوعی بزرگ نمایی درباره ائمه، خصوصاً امام راستگو(ع) مبتنی بود. ابوالخطاب، بعد از آن که ذهن ها غالیانه خویش را عرضه کرد، با مخالفت شدید امام راست گو(ع) روبرو شد و بنابر احادیث گوناگون، امام(ع)، وی و پیروانش را در موضع ها مختلف لعن و نفرین کرد و اصحاب خویش را متوجه گمراهی ابوالخطاب رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نمود.[۵۱]

مطرود امام راست گو(ع)
در بعضا احادیث آمده میباشد که ابوالخطاب بعداز انحراف،‌گاه همانند پیشین به سرویس امام راست گو(ع) می سید، البته آن حضرت او‌را از خویش بدور می کرد.[۵۲] یک توشه نیز امام علیه‌السلام ضمنا طومار‌ای به او، گفته‌های او‌را تکذیب شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نموده است.[۵۳]

از‌آن‌جا‌که تیم‌های متعدد غلات در سده‌های ۲و۳ق/۸و۹م به فرد ابوالخطاب میل داشتند، در توقیعی منسوب به امام غایب، ابوالخطاب و اصحابش، آیتم لعن حضرت واقع گردیده، از آن‌ها اعلام برائت شد‌ه‌است.[۵۴]

به هر روی اینهمه احادیث در عیب گیری ابوالخطاب موجب گردیده است که او در اثرها امامیه همواره تحت عنوان یک شخصیت منفی به شمار آید.[۵۵]

همینطور در منابع اسماعیلی مرتبط با زمان فاطمی و بعد از آنف به مشقت از ابوالخطاب نقد گردیده و تحت عنوان غالی و کافر شناسانده گردیده‌است.[۵۶] گفتنی میباشد که جعفر بن منصور الیمن[۵۷] حکایتی ساختگی منسوب به اسماعیل در زمان کودکی نقل کرده که دربرگیرنده قدح ابوالخطاب به دلیل بزرگنمایی او میباشد، در حالی که به هنگام غالیگری ابوالخطاب، اسماعیل مردی بی نقص بوده میباشد. با اینهمه در امر المنجمین از اثر ها اصلی اسماعیلیان نزاری، در زمره مشاهیر اصحاب امام درستگو علیه‌السلام، نخستین از ابوالخطاب و بعد از آن از مفضل، جابر بن حیان و عبدالله بن مبارک خاطر می گردد.[۵۸]

رویکرد سیاسی
در منابع، درخصوص بعضا نظرگاه‌های ابوالخطاب و خطابیان و نیز طریق‌های سیاسی او کلام رفته میباشد، برای مثال اینکه او بر پیروانش واجب کرده بود که برای عایدی رسانی به هم کیشان خویش در کارها مرتبط با اموال، نفوس و زنان در قبال معارضان مذهبی به لاف شهید شدن دهند.[۵۹] بر این مبنا اکثری از فقهای اهل سنت در دعوا شهیدشدن «اهل الاهواء» گرچه اکثر وقت ها، شهیدشدن آنها را منوط بر اینکه عادل باشند، پذیرفته‌اند، اما خطابیه را به دلیل خصلت شهیدشدن لاف از این گردآوری مستثنی کرده‌اند.[۶۰]

همینطور نقل شده میباشد که ابوالخطاب مدعا بود که می‌بایست نماز مغرب را مجال «ذهاب حمره مشرقیه» و هنگام «اشتباک نجوم» به مکان آورد، در صورتی‌که که بعضا احادیث به گزارش امام درست گو علیه‌السلام خلال آنکه هنگام مغرب را فرصت «ذهاب حمره مشرقیه» شمرده‌اند، ابوالخطاب را به دلیل این نظرگاه او ملامت کرده‌اند.[۶۱]

ابوالخطاب و مذهب ها متعدد غالی
غیروابسته از خطابیه اول که ارتباط آشکاری با ابوالخطاب داشتند، دسته‌های مختلف خطابیه بعداز ابوالخطاب، به شخصیت‌های دیگری نیز متمایل شدند و معمولاً در کنار یقین به ابوالخطاب و حتی‌گاه با طرد او، به سیرتکامل‌ای شخصیت دیگری را هم مطرح می‌کردند.[۶۲] این دسته‌ها‌گاه ایده ها خاصی درباره ابوالخطاب عرضه می‌کردند که با اعتقادات خطابیه اول بیگانه بود.

اسماعیلیه

موضع علمای شیعه درباره اشغال فلسطین
مراجع تبعیت و عالمان شیعه را در خط مقدم هواخواهی از فلسطین و آزادی آن در قبال اشغال اسرائیل دانسته‌اند.[۳۱] نقل شده رهبران شیخ شیعه در طی اشغال فلسطین، به واقعه آرا از حقوق و دستمزد عموم فلسطین، حفاظت و بر آزادی قدس و فلسطین تأکید کرده‌اند.[۳۲] اکثری از مراجع و عالمان شیعه همانند سید ابوالحسن اصفهانی، سید محسن حکیم، سید ابوالقاسم خویی، آیت‌الله بروجردی، سید عبدالحسین شرف‌الدین و سید ابوالقاسم کاشانی از فلسطین و آزادی آن دفاع مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کردند.[۳۳]

بعداز طرح تقسیم فلسطین، علمای شیعه عراق به یار و همدم عالمان اهل‌سنت در طومار‌ای اعتراضی به جامعه ملل، این طرح را ضربه به قلب اسلام و عرب دانستند.[۳۴] در خرداد ماه ۱۳۱۷ش/۱۹۳۸م، عالمان شیعه به سر کردگی محمدحسین کشف کننده الغِطا (درگذشت: ۱۳۳۳ش) در نجف فتوای جهاد دادند و جهاد در فلسطین را بر هر مسلمانی واجب شمردند.[۳۵] همینطور بعد از تشکیل دولت اسرائیل و نزاع اعراب با اسرائیل در ۱۹۴۸م/۱۳۲۷ش، عالمان شیعه همانند عبدالکریم زنجانی (درگذشت: ۱۳۴۷ش) فتوای جهاد علیه اسرائیل آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد صادر کردند.[۳۶]

جمع‌ای از مراجع تبعیت همانند سید محمدهادی میلانی (درگذشت: ۱۳۵۴ش)،[۳۷] امام خمینی (درگذشت: ۱۳۶۸ش)[۳۸] و محمد فاضل لنکرانی (درگذشت: ۱۳۸۶ش)[۳۹] هرگونه معامله و ارتباط با اسرائیل را حرام و بعضا نیز آزادی فلسطین و قدس را واجب دانسته‌اند.[۴۰] به باور امام خمینی، بر هر مسلمانی مورد نیاز میباشد که برای ول کردن مرزو بوم‌های اشغال‌گردیده فلسطین آحاد اقتدار خود را به عمل گیرد.[۴۱] مرتضی مطهری (درگذشت: ۱۳۵۸ش) در سخنرانی‌ای در روز عاشورای ۱۳۴۸ش گفته میباشد زمینه و شعار امروز بایستی فلسطین باشد و امداد‌های مالی برای رهایی فلسطین از اشغال، واجب میباشد.[۴۲] سید علی خامنه‌ای، رهبر ایران نیز پناه از نام و نشان فلسطینی و کلیه نماد‌های آن در مقابل اشغال رژیم صهیونیستی را امری واجب و جهاد مقدس ذکر کرده و این نظر را دارد کشورهای اسلامی و عربی و نیز جریان‌های اسلامی و ملی وظیفه دارا‌هستند در سرویس آرمان فلسطین (رهایی از اشغال اسرائیل) رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد باشند.[۴۳]

اسرائیل به دلیل اشغال قدس و فلسطین، به رژیم اشغالگر قدس یا این که رژیم غاصب اسرائیل شناخته میگردد.[۴۴]

اسامی علمای شیعه که فتوای جهاد در فلسطین داده‌اند.
موضوع‌های اشغال
نقط ی اوج‌گیری یهودستیزی در قرن نوزده میلادی در اروپا سبب ساز صورت‌گیری حرکت صهیونیسم شد و با قیمومیت انگلیس بر فلسطین[یادداشت ۱] و اعلامیه پر و بالْفُور،‌ موج هجرت یهودیان به فلسطین شروع شد و با پهناور شدن موج سفر، رژیم صهیونیستی اسرائیل در ۱۴ می ۱۹۴۸م/۲۴ اردیبهشت ماه ۱۳۲۷ش فلسطین را اشغال و اعلام موجودیت شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کرد.[۴۵]

حرکت صهیونیسم و خانواده روچیلد
نوشته‌علمیٔ اساسی: صهیونیسم
تکان صهْیُونیسْم و بستگان سرمایه‌دار رُوچیلْد را که از مهم ترین یهودیانی بودند که صهیونیسم را پذیرفتند، دارنده نقش بسزایی در اشغال فلسطین و تأسیس اسرائیل دانسته‌اند.[۴۶] مقصود اساسی صهیونیسم،‌ گردآوردن یهودیان دنیا در یک ناحیه (فلسطین) جهت تشکیل دولت یهودی و تأسیس سرزمین بلندمرتبه یهود نام برده میباشد.[۴۷] تِئُودور هِرْتْسِل[۴۸] بنیانگذار صهیونیسم،[۴۹] چنددفعه با خلیفه وقت دولت عثمانی، برای دریافت کردن موافقت وی برای تخصیص فلسطین به یهودیان دیدار کرد؛ البته دولت عثمانی موافقت نکرد.[۵۰] هرتسل برای تأمین هزینه‌های لازم، از خانواده ثروتمند روچیلد درخواست یاری کرد. خانواده روچیلد نیز وقتی که دریافتند تأسیس دولت صهیونیستی به عایدی آن‌هاست، از آن هواخواهی کردند.[۵۱] به یقین عبدالوَهّاب المِسیری در «دایرةالمعارف یهود، یهودیت و صهیونیسم»، در صورتی‌که امداد‌های مالی خانواده روچیلد و دیگر ثروتمندان یهودی عدم وجود، هیچ تکان و حرکتی در فلسطین صورت نمی‌گرفت.[۵۲]

محمدتقی مجلسی (۱۰۰۳-۱۰۷۰ق) دارای اسم و رسم به مجلسی نخستین، بابا علامه مجلسی، از علمای شیعه در قرن یازدهم قمری و مولف اثراتی همانند روضة المتقین و لوامع صاحبقرانی. مجلسی در اصفهان و نجف علم آموزی کرد و در مسجد جامع اصفهان به درس دادن علم ها شرعی درگیر بود. او بعد از استادانش روضه خوان بهائی و میر داماد، در‌این مسجد نماز آدینه اقامه می کرد. مجلسی در ۱۰۷۰ق در اصفهان درگذشت و در مسجد جامع اصفهان دفن شد. مشهورترین فرزند وی ضمن علامه مجلسی، آمنه بیگم میباشد که همسر ملا با تقوا مازندرانی مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بود.
به گفته محمدباقر مجلسی، پدرش اهل زهدوتقوا و ریاضت بود و به مراد هدایت صوفیان با آن‌ها رابطه داشت ولی بعضا از اعتقادات آن‌ها‌را فسخ می‌دانست. او کتاب الفوائد المدنیه محمدامین استرآبادی را ستوده میباشد و به همین جهت، او‌را از اخباریان معتدل آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد دانسته‌اند.

معاش‎طومار
محمدتقی مجلسی پسر ملا مقصودعلی نظنزی اصفهانی[یادداشت ۱] در سال ۱۰۰۳ق در اصفهان، پایتخت صفویه، دیده به جهان گشود.[۱] پدرش مقصودعلی مجلسی اهل دانش و متانت و رواج مذهب شیعه بود و با تخلص «مجلسی» شعر می‌سرود.[۲] نسب محمدتقی از بابا به ابونعیم اصفهانی و از مامان به محمد بن رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد حسن نطنزی میرسد.[۳]
او در سال ۱۰۳۴ق در ۳۱ سالگی به نجف رفت و در ۳۳ سالگی از سید شرف‌‌الدین علی شولستانی از محدثان حوزه نجف، اذن نقل حدیث گرفت؛ آن گاه به اصفهان رجوع و برگشت و در مسجد جامع اصفهان به درس دادن سرگرم شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد شد.[۴]
به گفته سید محمدباقر خوانساری، تالیف کننده کتاب روضات الجنات، محمدتقی مجلسی اولیه کسی بود که بعداز ظهور صفویه، حدیث شیعه را تکثیر بخشید[۵] و بعد از روضه خوان بهائی و میرداماد، در اصفهان نماز آدینه اقامه میکرد.[۶] همینطور به گفته او، محمدباقر مجلسی کرامات بخش اعظمی از پدرش نقل نموده است.[۷]
مطهری او‌را از علمای بسیار والا و مالک تألیفات و مقامات معنوی فراوان تعریف نموده است.[۸]

وفات
محمدتقی مجلسی در ۱۱ شعبان ۱۰۷۰ق در اصفهان درگذشت[۹] و در مسجد جامع اصفهان دفن شد.[۱۰]

فرزندان
محمدباقر مجلسی دارای شهرت به علامه مجلسی، تالیف کننده کتاب بحار الانوار، مشهورترین فرزند محمدتقی مجلسی میباشد. دو پسر دیگر وی عزیزالله و عبدالله اسم داشتند که عبدالله[۱۱] به هند رفت و در آنجا نزدیک به سال ۱۰۸۴ درگذشت.[۱۲] از در میان دختران محمدتقی، اسم آمنه‌بیگم را می‌قدرت در منابع مشاهده کرد که همسر ملا پارسا مازندرانی، شارح اصول کافی بوده میباشد.[۱۳] محمدتقی سه دختر دیگر داشته که نامی از آن ها بیان نشده میباشد، اما اسم همسران‌شان تصویب گردیده که عبارتند از: محمدعلی استرآبادی،[۱۴] ملا میرزا محمد شیروانی و میرزا کمال‌الدین محمد فسائی، شارح شافیه[۱۵][یادداشت ۲]

استادان و شاگردان
محمدتقی مجلسی ضمن پدرش، از یک‌سری مدرس بهره مند شد که مشهورترین‌شان روضه خوان بهائی و میرداماد بودند. استادان دیگر وی عبارتند از ملا عبدالله شوشتری و امیراسحاق استرآبادی.[۱۶][یادداشت ۳]

او شاگردانی تربیت کرد که شاید پررنگ‌ترین‌شان پسرش، محمدباقر، دارای شهرت به علامه مجلسی بود که بحار الانوار را نوشت. از شاگردان دیگر وی می‌اقتدار از ملا محمدصالح مازندرانی اسم پیروزی که خلال اینکه داماد محمدتقی مجلسی بود،(همسر آمنه بیگم) پای درس وی نیز حاضر می شد و تفصیل مشهوری بر اصول کافی نوشت. آقا حسین خوانساری[۱۷] نیز از شاگردان محمدتقی مجلسی میباشد که در فقه و اصول آوازه داشت. او در گورستان تخت فولاد اصفهان دفن شد‌ه‌است و بخشی از این گورستان به جهت وجود قبر او، به اسم توکل آقا حسین خوانساری دارای شهرت گردیده‌است.[مستلزم منبع] اسم دو فرزند دیگر محمدتقی مجلسی، یعنی عزیزالله (درگذشت:۱۰۷۴ ق. مولف کتاب انشای اتفاق ها الروم. [۱۸])و عبدالله نیز در فهرست حاضران در درس‌های بابا چشم می شود.[مستلزم منبع] از شاگردان دیگر وی عبارتند از سید عبدالحسین خاتون‌آبادی، ملامیرزای شیروانی، ملا محمدصادق کرباسی، سید شرف‌الدین علی گلستانه، میرزا ابراهیم اردکانی یزدی، مولا ابوالقاسم بن محمد گلپایگانی، بدرالدین بن احمد عاملی و میرزا تاج‌الدین گلستانه [۱۹][مستلزم منبع]

گنْبد سُلْطانِیّه آرامگاه اولجایتو فرمانروا شیعه ایلخانیان (۶۸۰-۷۱۶ق) در حیطه سلطانیه از توابع زنجان میباشد که طبق برخی مطالعه‌ها، این بنا احتمالا او‌لین تاثیر هنری شیعه در کشور ایران به‌شمار می آید. این گنبد که بر پایه ی معماری اهل ایران-اسلامی در سال‌های ۷۰۳ تا ۷۱۳ قمری تشکیل‌شده، مطرح ترین گنبد کشور‌ایران و سومی گنبد تعالی آجری عالم میباشد. بیان شده قسمتی از سازه به‌تیتر مسجد آیتم به کارگیری بوده که از دربین رفته و فقط بخش‌هایی از آن، ازجمله محراب آن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد باقیمانده میباشد.

اولیهْجایتو (دارای شهرت به شاه محمد خدابنده) اولیه پادشاهی میباشد که به‌شکل کلان به انتشار مذهب تشیع در کشور ایران پرداخت. وی این سازه را برای جابجایی پیکرهای امام علی(ع) و امام حسین(ع) به‌این جای ایجاد کرد تا به پایتخت حکومت خویش (شهر سلطانیه) رونق تجاری و مذهبی بخشد، ولی هنگامی با مخالفت علما، به‌ویژه علامه حلی مواجه شد؛ ازاین‌رو امرکرد تربت فراوانی از خاک کربلا و نجف به آنجا آورده خواهد شد. اولجایتو سه سال بعداز اتمام ایجاد کرد این سازه، وفات کرد و خودش دراین مکان به‌خاک آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد ودیعه شد.

منزلت و عنایت
گنبد سلطانیه محل دفن اولجایتو پر اسم و رسم به پادشاه محمد خدابنده (۶۸۰-۷۱۶ق)، هشتمین شاه از پادشاهان سلسله ایلخانان جمهوری اسلامی ایران میباشد.[۱] اولجایتو اول کسی بود که در زمانه حک ومتش به طور بزرگ به تکثیر مذهب شیعه در کشور ایران پرداخت[۲] و به اسم امامان شیعه سکه زد و خطبه رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد خواند.[۳]

مبنی بر بعضا رسیدگی‌ها، گنبد سلطانیه احتمالاً اولیه تاثیر هنری شیعه در جمهوری اسلامی ایران میباشد.[۴] این سازه بین سال‌های ۷۰۳ تا ۷۱۳ هجری قمری تاسیس شده است.[۵] این تاثیر را نمایانگر تأثیر فرهنگ و تمدن اسلام بر فرهنگ و تمدن جنگجویانه مغول‌های آن زمان دانسته‌اند که توانسته پیکار را به هنر تبدیل نماید و یکی‌از پررنگ‌ترین معماری‌های تاریخ دنیا را به یادگار شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بگذارد.[۶]

گنبد سلطانیه که از اثر ها اصلی معماری اهل ایران و اسلامی به‌شمار می‌رود،[۷] بعداز کلیسای سانتاماریا دِلْفیوره فِلورانْس (در ایتالیا) و مسجد اَیاصوفِیّه (در ترکیه) سو‌مین گنبد مرتفع دنیا‌[۸] و وسیع ترین گنبد آجری در عالم میباشد.[۹] این سازه در سال ۲۰۰۵م به‌تیتر هفتمی تاثیر به یادماندنی اهل ایران در فهرست اثرها به جا مانده جهانی یونسکو به تصویب رسید.[۱۰]

بنابر گزارش مخلصی تالیف کننده کتاب جغرافیای تاریخی سلطانیه، جهانگردانی که از این سازه دیدن کرده‌اند، آن را مسجدی گرانقدر، باعظمت، خوشگل و باشکوه تعریف کرده‌اند.[۱۱] همینطور بیان شده اولجایتو برای آرامگاه خویش گنبدی ایجاد کرد و مسجد و دار‌الضیافه و دار‌الشفاء نیز تاسیس کرد.[۱۲] برخی معتقدند وجود محراب در بخش جنوبی سازه نشانۀ این میباشد که قسمتی از سازه به‌تیتر مسجد آیتم به کار گیری بوده که از دربین رفته میباشد.[۱۳]

تاریخچه صورت‌گیری

مثال‌هایی از سکه‌های ضرب گردیده در حین آل بویه در سال۴۱۰ق، (راءس روی سکه): لا اله الا الله محمد پیامبر الله (کناره روی سکه): بسم الله ضرب هذا الدینار بسیراف سنة عشر و اربع مائة (راءس پشت سکه): لله محمد نبی الله علی البته الله (لبه پشت سکه): محمد پیامبر الله ارسله بالهدی و آئین الحق لیظهره علی الدین کله و مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد لو کره المشرکون
دیلیمان در اوایل قرن چهارم قمری حرکت‌هایی را در کشور ایران علیه خلافت عباسیان استارت کردند.[۳۶] ماکان بن کاکی، اسفارین شیرویه و مرداویج زیاری، هرمورد با لشکری از دیلم خروج کردند. علی و حسن پسران ابوشجاع به ماکان فرمان بردار سامانیان پیوستند. در سال ۳۲۱ق مرداویج زیاری بر جرجان و طبرستان مسلط شد علی و حسن با جلب حیث ماکان به مرداویج پیوستند. وی علی را به حکومت آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کرج گمارد

[۳۷] علی به کرج رفت و با تصرف دژهای گوشه و کنار مایه بیمناکی مَرداویج شوید وی آغاز قصد تصرف اصفهان را داشت البته از سپاه اخوی مرداویج ناکامی خورد و بعداز چندی اَرَّجان و نوبندجان را تصرف کرد و برادرش حسن نیز به فرمان وی کازرون را تصرف نمود.[۳۸] علی در سال ۳۲۲ق بر شیراز برنده شد و دولت آل بویه را در آنجا نهاد بنیان.[۳۹] با این هم اکنون به گفته درستگو سجادی بعضی از تاریخ‌نگاران فتح ارجان (۳۲۱ق/۹۳۲م) را استارت محور‌گذاری دولت آل بویه دانسته‌اند.[۴۰] طی ۱۲ سال بعداز آن، حسن و احمد نیز به ترتیب بر ری، کرمان و عراق برنده شدند و دولت آل بویه به سه شاخه گرانقدر و یک شعبه خرد در کرمان و عمان رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد تقسیم شد.[۴۱]

به گفته علی‌اصغر فقیهی تاریخ‌پژوه شیعه (درگذشت ۱۳۸۲ش)، کتاب تجربه الامم از منابع مهم نویسندگان در مورد تاریخ آل بویه به شمار می آید[۴۲] ابن‌مسکویه (۳۲۰-۴۲۰ق) مولف آن با حکومت آل بویه هم‌بعدازظهر بوده میباشد.[۴۳]تک‌ نگاری درباره آل بوبه اثراتی نیز مندرج میباشد که بعضا از آنان شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد عبارت‌اند از:

کتاب تاریخ آل بویه نوشته علی‌اصغر فقیهی (۱۲۹۶-۱۳۸۲ش): این کتاب درباره تاریخ آل زیار و آل بویه و وضع و اوضاع دوران آنان را دربردارد. این تاثیر در سال ۱۳۷۸ش به‌تیتر متن درسی فن تاریخ در مدت کارشناسی دانش کده‌های جمهوری اسلامی ایران تدوین گردیده است.[۴۴]
احیای فرهنگی در قسم آل بویه آدم‌گرايى در بعد از ظهر رنسانس اسلامى تاثیر جوئل. ل. کرمز: (joel.l.kremer) این کتاب رونق فکری و فرهنگی مرکزها حکومتی آل بویه به‌ویژه در بغداد را گزینه نظارت قرار داده میباشد. این تاثیر به فارسی نیز ترجمه گردیده‌است.[۴۵]
حیات علمی در عهد و پیمان آل بویه تاثیر غلامرضا جان نثار مدرس دانش کده طهران (متولد ۱۳۲۴ش): این کتاب بخشی از دسته حیات علمی در قول دولت‌های شیعی میباشد که به مطرح شدن پژوهشگران در عصر آل بویه پرداخته میباشد.[۴۶]
التاجی فی خبر ها الدولة الدیلمیة تاثیر ابراهیم بن هلال صابی (درگذشت ۳۸۴ق) از کاتبان آل بویه میباشد که تاریخ این سلسله در سال‌های حکومت عضدالدوله را در بردارد. این کتاب به‌فرمان عضدالدوله برای حمد دیالمه و حکومت آن ها مندرج میباشد. ابن‌مسکویه در تجربیات الامم از آن به کار گیری نموده است. ورژن‌ای از بخشی از کتاب کتابخانه توکلیه مسجد اعظم صنعا محافظت می گردد محمدحسین زَبیدی آن را با اسم المُنتزع اینجانب کتاب التاجی در ۱۹۷۷ در بغداد منتشر نموده است.[مستلزم منبع]
پانویس
سجادی، «آل بویه»، ج۱، ص۶۲۹.
گلی‌زواره، «نظارت نقش دولت آل بویه در توسعه و گسترش تشیع و عمران عتبات عراق»، ص۱۲۲.
نگاه نمائید به مستوفی، نزهة القلوب، ص۹۸، ۹۹ و ۱۷۴.
گلی‌زواره، «رسیدگی نقش دولت آل بویه در بسط تشیع و عمران عتبات عراق»، ص۱۲۲.
سجادی، «آل بویه»، ج۱، ص۶۴۰.
جعفریان، تاریخ تشیع در جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۷۵.
جعفریان، تاریخ تشیع در کشور‌ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۷۶؛ جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت فی مابین شیعه و اهل‌سنت»، ص۲۴.
جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت فی مابین شیعه و اهل‌سنت»، ص۲۴.
ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۱۱، ص۳۰۷.
قزوینی، نقض، انجمن اثرها ملی، ص۴۲.
جعفرنیا، «سیاست‌های حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت در بین شیعه و اهل‌سنت»، ص۲۴.
شیبی، الصلة میان التصوف و التشیع، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۳۹.
جعفریان، تاریخ تشیع در کشور‌ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۸۰.
جعفریان، تاریخ تشیع در کشور ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۷۸.
پطروشفسکی اسلام در جمهوری اسلامی ایران، ۲۶۷ به گزارش پوراحمدی، «آل بویه و نقش آن‌ها در برپایی مراسم و مواسم شیعه امامیه در عراق»، ص۱۱۲.
پوراحمدی، «آل بویه و نقش آنها در برپایی مراسم و مواسم شیعه امامیه در عراق»، ص۱۱۲.
اشپولر، تاریخ کشور‌ایران در قرنها اولیه اسلامی، ج۱، ص۳۶۳ به گزارش جعفریان، تاریخ کشور‌ایران تشیع در کشور ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۷۵.
ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۳۹۱ق، ج۳، ص۴۲۵.
ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۳۵۸ق، ج۷، ص۱۵.
شیبی، الصلة فی مابین التصوف و التشیع، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۳۹.

هزاره‌های اسماعیلی
مجموعه‌های والا هزاره‌های به‌دنبال اسماعیلیه در ولایات کابل، پروان، بغلان و بامیان حضور دارا هستند و در ولایات میدان، سمنگان و زابل بصورت تیم‌های خرد معاش می‌نمایند.[۳۴] این هزاره‌ها نیز در حمله ها دهه ۱۲۷۰ش آیتم خشونت و کشتار قرار گرفتند.[۳۵]هزاره‌های اهل‌سنتهزاره‌های اهل‌سنت در ولایات بادغیس، پنج‌شیر، بامیان، غور، بغلان و کُندُز مستقر مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد می باشند.[۳۶]

تاریخ
سقوط ساسانیان، منجر شد سپاه مسلمانها به فرماندهی احنف بن قیس در سال‌های ۲۸تا۳۳ق (۶۶۲–۶۴۲م)، همزمان با خلافت قدمت و عثمان به خراسان گرانقدر (نصفه غربی افغانستان فعلی) رسیده و با حاکمان مرو، هرات و بلخ در قبال به دست آوردن جزیه به صلح رسیدند.[۳۷] تا حمله مغول‌ها، حاکمانی از طرف بنی‌عباس، صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، سلجوقیان و خوارزم‌شاهیان بر قبایل و نواحی هزاره‌ها اشراف داشتند.[۳۸] پایگاه اول حکومت غوریان، حیطه غور، از اسم‌های کهن هزارستان آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بود.[۳۹]

بعد از مغولان
حمله مغولان منجر جنجال ساختار معاش هزاره‌ها شد.[۴۰] این شرایط در طول تیموریان ادامه داشت.[۴۱] ظهیرالدین بابر(۹۳۷–۸۸۸ق)، مؤسس سلسله گورکانیان هند، با تصرف کابل، به هزاره‌جات نیز حمله کرد.[۴۲] فرمان روا عباس صفوی (حکومت:۱۰۳۸–۹۹۶ق) با تصرف هرات، از هزاره‌های شیعه دفاع کرد.[۴۳] معدود افشار (حکومت:۱۱۶۰–۱۱۴۸ق)، در هنگام رفتن به قصد فتح هند، در قندهار، تعدادی هزار سوار از هزاره‌ها را به سرویس گرفت.[۴۴] از تشکیل حکومت احمدخان ابدالی (حکومت:۱۱۸۶–۱۱۶۰ق) در قندهار تا امارت عبدالرحمن در کابل (حکومت:۱۳۱۹–۱۲۹۸ق)، هزاره‌ها در یک خودمختاری نسبی بسر می‌بردند و مناطقی از آن‌ها، به حاکمان کابل، مالیات می‌دادند.[۴۵] در ۱۲۴۸ق، امیر دوست‌محمدخان، قاضی کابل، میر یزدان‌نصیب را که مشهورترین میر هزاره و خودمختار بود، به‌دار رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد آویخت.[۴۶]

تهاجم عبدالرحمن
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: کشتار شیعه‌ها هزاره به‌امر عبدالرحمن
در فصل تابستان ۱۲۵۹ش، عبدالرحمن، بعد از تایید موقعیت دولت انگلستان، حکومت را در کابل بدست گرفت.[۴۷] وی تا سال ۱۲۶۶ش اداره قندهار، هرات،[۴۸] جلال‌آباد، غزنی[۴۹] و ترکستان دربرگیرنده بلخ، تخار و فاریاب و جوزجان را به مرکزیت مزار شریف با خشونت و سرکوب بدست شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد آورد.[۵۰]

عبدالرحمن در ۱۲۶۷ش/۱۸۹۸م متوجه هزاره‌ها شد. وی برای هزاره‌ها ۱۶ مالیات وضع و اوضاع کرد و هزاره‌های روحانی‌علی را که به‌این مالیات اعتراض کردند، بشدت سرکوب کرده و زمین‌های‌شان را گرفت.[۵۱] در دو سال آنگاه، مأموران مالیات و فرماندهان عبدالرحمن به رغبت خویش، هر جریمه و آزاری را بر هزاره‌ها اجبار کردند.[۵۲] در فصل بهار ۱۲۷۱ش/۱۸۹۲م بعداز تجاوز سربازان عبدالرحمن به یک زن هزاره، خانواده وی، سربازان را کشته و سلاح‌های مصادره گردیده خویش را پس گرفتند.[۵۳] رهبران عمده هزاره‌ها نیز در جلسه بزرگان هزاره علیه عبدالرحمن اعلام نزاع کردند.[۵۴]

در اولی جنگ عبدالقدوس‌خان و شیرمحمدخان، دو فرمانده ارشد عبدالرحمن، باخت خوردند.[۵۵] عبدالرحمن از ملایان پر اسم و رسم سنی خواست علیه هزاره‌ها، فتوای تکفیر و جهاد بدهد. وی زمین‌ها، میزان دارایی، زنان و فرزندان هزاره‌ها را جایزه عده ای خاطرنشان کرد که درین جهاد کمپانی نمایند.[۵۶] دولت بریتانیا نیز توصیه مستشاران نظامی برای یاری به عبدالرحمن کرد.[۵۷]

به امر عبدالرحمن، از پنج جهت به هزاره‌جات نیرو روانه گشت: غزنی، کابل، قندهار، هرات و مزار شریف.[۵۸] مبارزه تا وسط فصل پاییز ۱۲۷۱ش/نوامبر ۱۸۹۲م ادامه داشت.[۵۹] سیدعسکر موسوی، غرض عبدالرحمن را از این نزاع، پراکندن هزاره‌ها و کاهش جمعیت آن‌ها نوشته‌میباشد.[۶۰]

پیامدهای تهاجم
کشته شدن درصد بالایی از مردان هزاره. نتیجه محمد، کاتب عبدالرحمن، درصد کشته‌شدگان را بالای شصت درصد تقریب زده بود.[۶۱]
مجموع قلعه‌ها و مساکن عموم هزاره تخریب و مزارع‌شان پایمال شد.[۶۲]
هزاران مرد و زن و نوپا هزاره بعنوان برده در بازارهای کابل و قندهار فروخته شدند.[۶۳]
تک تک زمین‌های زراعتی و چراگاه‌هایی که از هزاره‌ها گرفته گردیده، به مالکیت دولت درآمد.[۶۴] بخشی از این زمین‌ها به کوچی‌های پشتون داده شد که در حمله کمپانی کرده بودند.[۶۵]
عبدالرحمن، میرها، سادات و ملاهای هزاره را به کابل فراخواند. چندین را کشت، توده‌ای را به زندان افکند و گروهی را تبعید کرد.[۶۶] حاکم‌های حنفی به هزارستان نبی شد.[۶۷]
گریزو فرار و هجرت نصیب بزرگی از ساکنین هزارستان به بخش ها بیرونی.[۶۸]
اجبار مالیات نو و جریمه‌های هنگفت .[۶۹]
تیمور خانف سود پایانی این اقدامات را تقلیل شدید جمعیت هزاره‌ها و فروپاشی معنوی، اقتصادی و فرهنگی آن ها نوشته‌میباشد.[۷۰] میرمحمد غبار، تاریخ‌نگار افغان در این زمینه نوشت: مظالم امیر در هزاره‌جات سوابق‌ای در تاریخ مملکت نداشت و صرفا می‌اقتدار آن را در تاریخ هجوم چنگیز تحقیق کرد و بس.[۷۱]

بعداز عبدالرحمن
بعداز عبدالرحمن، فرزندش حبیب‌الله، دادوستد بردگان هزاره را ممنوع خاطرنشان کرد اما آن‌ها‌را آزاد نکرد.[۷۲] هزاره‌ها در مبارزه استقلال افغانستان علیه انگلیس (۱۲۹۸ش/۱۹۱۹م) به دستور نگهبانی‌الله، فرزند حبیب‌الله و حکم دهنده افغانستان کمپانی کردند.[۷۳] در ۱۳۰۱ش، سه سال بعداز آن، حمایت‌الله خان ضابطه بردگی هزاره‌ها را کنسل کرد.[۷۴] هم‌زمان با این فرمان، حفاظت‌الله، کارایی خویش را برای ثبت لهجه پشتو تحت عنوان گویش قانونی و محدودیت لهجه و فرهنگ وتمدن فارسی استارت کرد. این عمل سبب ساز سرکوب دوباره هزاره‌ها شوید.[۷۵] این محرومیت و انزوا، تا ۱۳۵۷ش/۱۹۷۹ش و روی فعالیت وارد شدن دولت کمونیستی ادامه داشت.[۷۶] کشته شدن نادرخان، جانشین تامین‌الله بوسیله یک شاگرد هزاره بنام عبدالخالق در ۱۳۱۲ش، راه سرکوب سیاسی و تبعیض را علیه آنها شدت اعطا کرد.[۷۷] در ۱۳۲۳ش، در طول محمدظاهرشاه، فرزند نادرخان، ابراهیم گاوسوار علیه مالیات هنگفت و تحمیلی هزاره‌ها دست به قیام زد و توانست یه خرده از این مالیات را کنسل نماید اما خودش تبعید شد.[۷۸] سیداسماعیل بلخی به همدم گاوسوار در او‌لین روز ۱۳۲۹ش قصد براندازی حکومت ظاهرشاه را داشتند که بازداشت شد و ۱۴ سال در زندان ماند.[۷۹] هزاره‌ها هیچ‌گاه شرایط‌های بالا و مؤثری در ساختار سیاسی افغانستان نداشتند گرچه در پارلمان و دولت، نمایندگان معدودی داشتند.[۸۰]

بعداز استقلال افغانستان در ۱۲۹۸ش، مجدد مهاجرت زایران و مسافرت طلاب هزاره به مشهد و عتبات عالیات اشاعه یافت اما دولت افغانستان در دادن گذرنامه به آن‌ها بسیار سختگیری میکرد. بعضی از روحانیون در برگشت، مدرسه های علمیه کوچکی را در روستای محل تولد خویش، سازه کردند.[۸۱]