مجله خبری مساجد

معماری بقاع
صحن بقاع
صحن بقعه امام‌حسین(ع) محدوده‌ای ‌میباشد‌ که رواق‌ها و گنبدخانه بقعه را میان گرفته میباشد. بعضا اسم «جامع» را به صحن داده‌اند؛ از آن‌روی که عموم در هنگام نماز و نیز برای زیارت و یا این که تلاوت دعا و برگزاری مراسم شرعی، آن‌جا گرد هم می آیند. اسم «مشهد» نیز بر صحن گذاشته گردیده‌است، از آن‌روی که عموم برای زیارت و دعا در آن‌جا حضور مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد می یابند.

مرقد امام حسین(ع) میان نصیب کهن شهر کربلا قرار گرفته و تا قبل از سال ۱۹۴۸م منزل‌ها، بازارها و بناهای دیگر بدان متصل بود و در میان آن ها و بقاع خیابانی وجود نداشته میباشد. در سال جاری بر گرد بقعه امام(ع) خیابانی تاسیس کردند و اذن ندادند بناهای شهر به دسته بناهای مقبره متصل خواهد شد. دیوار بیرونی مقبره از سایر بناهای شهری غیر وابسته و با کاشی و آجرهای رنگ زرد زینت داده شد و بر بالای درها و نصیب‌هایی از بالای دیوارها نیز کتیبه‌هایی از آیه ها قرآن که با خط کوفی بر کاشی‌های معرّق نقش بسته بود، نصب آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کردند.

صحن امام از درون به صورت مستطیل، ولی مثل بارگاه با دو ضلع اضافه و در واقع شش‌پهلو بوده، ولی در جریان پیشرفت بقعه در سال ۱۹۴۷ میلادی این دو ضلع اضافه؛ یعنی ضلعی در جنوب شرقی و دیگری در شمال شرقی برداشته گردیده و در سود، صحن از باطن به صورت مستطیل درآمده میباشد، هرچند از خارج نمایی بیضوی صورت داراست. طول دیوارهای صحن به دوازده متر میرسد که از باطن تا طول دو متر سنگ‌کاری رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گردیده‌است.

تا قبل از گسترش بقاع در سال ۱۹۴۷م. در نزدیکی صحن، مسجدها و مکتب‌هایی فقهی وجود داشت که درب‌های آنان به مقبره گشوده میشد. ولی شهرداری کربلا این مکتب‌ها و مسجدها را ویران و به مکان آن ها به عبارتی خیابان پیرامونی بقعه را تاسیس شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کرد.

تمام مساحت صحن به ۱۵۰۰ متر مربع می رسد. ۶۵ تراس بر گرداگرد صحن وجود دارااست و در هر حیاط نیز حجره‌ای جای‌دارد. این حجره‌ها برای مباحثه طلاب بوده و برخی هم به شاهان، امیران، فرمانروایان و عالمان و رجال آیین تخصیص داشته میباشد.[۲۷]

درهای صحن

درب‌ها و رواق‌های بقعه امام حسین(ع)
صحن بقاع امام حسین(ع) دارنده درهایی میباشد که هر یک به یکی‌از محله‌های کربلا باز می‌گردیده است. این درها در ذیل تراس‌هایی بلند و تروتمیز به کاشی که بر کناره آنان آیاتی از قرآن به خط کوفی نقش بسته میباشد، قرار دارا‌هستند.

در قبلی‌ها، صحن هفت در داشته ولی امروزه صحن ده درب داراست:

باب القبله: کهن‌ترین در و دروازه اساسی ورود به صحن به شمار میباشد. از آن روی که در سمت قبله صحن میباشد آن را «باب القبله» اسم گذاشته‌اند.
باب الرجاء: این میان باب القبله و باب حاکم‌الحاجات میباشد.
باب حکم دهنده الحاجات: این دروازه در مقابل سوق‌العرب میباشد و به اسم امام فرصت(عج)، باب حکم دهنده الحاجات نامیده شد‌ه‌است. طول آن به ۵ متر و پهنا آن نیز به ۵/۳ متر می رسد.
باب الشهداء: این دروازه در وسط ضلع شرقی و بر گذر زایران به سوی مرقد ابوالفضل(ع) قراردارد و به خاطر شهدای کربلا اسم باب‌الشهدا بر آن گذارده‌اند.
باب الکرامه: این دروازه در دورترین نقطه ضلع شمال شرقی صحن قرار گرفته و در کنار باب‌الشهدا میباشد. به حافظه کرامت و بزرگواری امام حسین(ع) اسم «باب‌الکرامه» بر آن گذاشته‌اند.
باب السلام: این باب در اواسط ضلع شمالی قرار گرفته و از آن‌روی به این اسم خوانده گردیده‌است که عموم به مقابل این در که می‌رسیدند بر امام درود می‌دادند.
باب السدره: این دروازه در دورترین نقطه ضلع شمال غرب صحن میباشد و به خاطر درخت سدری که در سده ابتدا بر کنار مرقد امام بوده و زایران بدان راه و روش خویش را پیدا می‌کردند، به‌این اسم خوانده شد‌ه‌است.
باب السلطانیه: این دروازه در سمت غرب صحن قراردارد و نامش به یک کدام از سلاطین عثمانی که آن را ساخته بود منسوب میباشد.
باب رأس‌الحسین: این دروازه در اواسط ضلع غربی صحن قرار گرفته و از‌آنجا‌که روبروی بالاسر آن حضرت میباشد به این اسم آوازه یافته میباشد.
باب الزینبیه: این دروازه در جنوب غربی صحن قرار گرفته و از آن‌جا که به تل زینبیه یا این که جایگاه زینب نیز مجاورت میباشد به اسم «باب الزینبیه» معروف گردیده‌است.[۲۸]

کارایی حجاج
اصلاحات عمرانی اجتماعی
حجاج بعضی شغل های اصلاحی و عمرانی در طول حاکمیت خود اجرا اعطا کرد. مثلا اصلاحات عمرانی او، کندن چاهی در مکه به اسم یاقوته، بنای سدهایی در حوالی مکه برای محافظت و ذخیره آب[۵۶] و اصلاح زمین ها زراعی بر نهرهایی از رود فرات[۵۷] بود. او همینطور شهری به اسم نیل را در کرانه رود فرات در شمال حله سازه کرد که امروزه تنها ویرانه‌ای از آن باقی میباشد.[۵۸] حجاج فی مابین سال‌های ۸۳ تا ۸۶ شهر واسط را تشکیل داد و ضوابط خاصی برای مراقبت نظافت و زیبایی آن انتخاب کرد و تا مجال مرگش در آن اقامت مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گزید.[۵۹]

حجاج در سال‌های ۷۵ و ۷۶ سکه درهم و دینار با نوشته عربی ضرب کرد.[۶۰]

براساس روایاتی، حجاج از نصربن عاصم و یحیی‌بن یعْمُر (از شاگردان ابوالاسود دوئلی که نحو را از حضرت علی (ع) فراگرفته بود) خواست برای پرهیز از هرگونه تحریفی در تلاوت حروف متشابه، آن ها را نقطه‌گذاری نمایند.[۶۱] همینطور از حافظان قرآن خواست قرآن را به مجموعه‌های پنج‌تایی و ده‌تایی تقسیم آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نمایند.[۶۲]

مشهور میباشد که حجاج او‌لین کسی بود که پوشش کعبه را از دیباج یا این که ابریشم تنظیم کرد[۶۳] و او‌لین کسی بود که کشتی‌ها را قیراندود و روغن‌مالی کرد و در ایجاد کرد کشتی از میخ بهره رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد برد.[۶۴]

همینطور خویشان اشعری‌ها به منجر مشقت بار‌گیری‌های حجاج، به قم سفر کردند که‌این عمل نقشی اصلی در دگرگونی و بسط تشیع درین شهر شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد شد.[۶۵]

اعتنا به شعر و شاعران
حجاج به شیوایی و متانت و شعر پر اسم و رسم بود و به خیال و خاطر همین مقاله، به شاعران و ادیبان دقت خاصی داشت. بخش اعظمی از شعراء نزد او می‌آمدند و بعضی از شعرای بلندمرتبه مانند جَریر او را ستوده‌اند.[۶۶] ولی بعضا نیز او‌را شماتت کرده‌اند.[۶۷]

وفاداری به خویشاوندان اموی
وفاداری و سرسپردگی مطلق حجاج به قوم اموی و نیز سرویس ها و سعی‌های او برای نگهداری خلافت امویان، منجر شد منزلت والایی نزد آن ها بیابد، به حدی که عبدالملک بن مروان هنگام مرگ، توصیه او‌را به فرزندش ولید کرد[۶۸] و یک کدام از فرزندانش را حجاج نامید.[۶۹] ولید بن عبدالملک نیز در گرامی‌داشتن حجاج پا فرا‌خیس گذاشت و اورا پوست تمامی صورت خود شمرد[۷۰] و زمانی که خبر مرگش را شنید بسیار اندوهگین شد.[۷۱]

خون ریزی فراوان
حجاج از عده ای بود که اکثری از اشخاص مخالف خویش و امویان را به قتل رسانید. او به قتل و خون ریزی عشق و علاقه داشت[۷۲] و خویش ذکر می‌داشت که بیشترین لذت او، در ریختن خون و ارتکاب اموری میباشد که کسی تابه‌هم اکنون اعمال نداده بود.[۷۳] حجاج هزاران نفر از اسیران دیر جماجم و زاویه را به قتل رسانید و بنابر نقل مورخان تعداد افرادی که به وسیله حجاج کشته شدند، بالغ بر ۱۳۰ هزار نفر میشد.[۷۴] وی در کشتن معارضان چنان زیاده‌روی کرد که حتی عبدالملک بن مروان نیز این واحد سنجش خون ریزی را نپسندید و به حجاج طومار نوشت که به‌این شکل ادامه ندهد.[۷۵] امام علی(ع) در سخنانی به عصر ی سیاه فرمانروایی حجاج و ظلم وستم وی اشاره کرده و اینگونه گفته میباشد:باخبر باشيد قسم به‌معبود (بر تاثیر سستى و آسان انگارى در زمینه‌ی جهاد و جلوگيرى نكردن از ستمگران كارتان بجائى برسد كه) پسرى از قبيله بنى ثقيف (حجّاج ابن يوسف) بر شما(عموم کوفه مسلّط خواهد گرديد كه از روى تكبّر و تبختر لباس بروى زمين كشد و از حقّ رو گردانيده جور و ستم بسيار نمايد، سبزه شما‌را مى‌خورد (مالتان را تصرّف مى‌نمايد) و پيه شما‌را آب می‌كند (شمارا همواره به‌ ظلم و ستم گرفتار و رنجور سازد. [۷۶] امام حسین(ع) نیز در روز عاشورا عصر حاکمیت حجاج را پیشگویی کرده و معاندان را چنین نفرین کرده : خداوندا! باران را از آن ها دريغ دار، و سال هاى قحطى، بسان خشكسالى مجال يوسف، بر آنها پديد آور، و فرزند ثقيف [حجّاج بن یوسف ثقفی] را بر آن‌ها مسلّط ساز تا لیوان زهرِ ذلّت و حقارت را بر كامشان فرو ريزد و كسى را در ميانشان سلامت وامگذارد تا آنجا كه در قبال هر قتلى كه اعمال داده اند به قتلى و در قبال هر ضربه اى كه زده اند، به ضربه اى گرفتار شوند و انتقام خون اینجانب و دوستان و اهل بيتم را از اينها بگيرد. [۷۷]

دبیرکلی حزب‌الله لبنان
سید حسن نصرالله، بعد از شهید شدن سید عباس موسوی در ۱۶ فوریه ۱۹۹۲م/۲۷ بهمن سال ۱۳۷۰ش (در ۳۲ سالگی) به‌تیتر دبیرکل حزب‌الله تعیین شد.[۹] او هنگام تایید دبیرکلی حزب‌الله ۳۲ سال مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد داشت.[۱۰]

آورده شده حزب‌الله در طی رهبری سید حسن به توان ناحیه‌ای تبدیل شد[۱۱] و به برد‌هایی بر رژیم صهیونیستی دست یافت که مهم ترین آنان آزادسازی جنوب لبنان در سال ۲۰۰۰م و مبارزه ۳۳ روزه در ۲۰۰۶م و ناکامی مجموعه‌های تروریستی در ۲۰۱۷م اورده شده میباشد.[۱۲] وی حزب‌الله را خاری در دیده ایالات متحده و بازدارنده اصلی در مقابل طرح‌های اشغال‌گرانه اسرائیل می‌دانست.[۱۳] نقش سید حسن در آزادی اسیران لبنانی و بازپس‌گیری اجساد مبارزان مقاومت از دست اسرائیل در سال ۲۰۰۴م نیز مهم و کلیدی دانسته گردیده‌است.[۱۴] حزب‌الله در طول دبیرکلی سید حسن،‌ وارد کار‌های سیاسی شد و برخی از اعضای آن به مجلس نمایندگان لبنان رویکرد آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد یافتند.[۱۵]

سید حسن یکی هدف ها ترور اسرائیل بود و آورده شده از سال ۲۰۰۶م[۱۶] به جهت ترساندن به ترور به وسیله نیروهای اسرائیلی در خفا معاش می کرد.[۱۷] سخنرانی‌های وی نیز به طور مجازی و کلیپ کنفرانس برگزار می شد.[۱۸] وی در سال‌های ۲۰۰۴م، ۲۰۰۶م و ۲۰۱۱م از سوی اسرائیل آیتم سوء قصد قرار گرفت ولی جان سلامت به در رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد موفقیت.[۱۹]

سخنرانی سید حسن نصرالله در روز عاشورای ۱۴۳۴ق
با ارواح، جان‌ها، فرزندان و اموالمان به حسین(ع) می گوییم: «لبیک یا این که حسین». ما به‌این عهد و دعوت پشت نخواهیم کرد... به تمامیٔ طاغوتان، متجاوزان، مفسدان، زمان‌جویان و افرادی که به شکستن عزم، اراده و ایستادگی ما دل بسته‌اند، میگوییم ما فرزندان آن امام، آن مردان و آن زنان و برادران آن جوانانی هستیم که روز عاشورا با حسین ایستادند و این پاراگرافٔ حسین را خطاب به تاریخ گفتند که «... شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد هَیْهات مِنّا الذِّلّة».[۲۰]

رابطه با دسته‌های مقاومت
سید حسن نصرالله در سمت دبیرکلی حزب‌الله لبنان،‌ با اساس مقاومت ارتباط ها قربت داشت. وی با رهبران جمهوری اسلامی ایران و تیم‌های اهل مبارزه فلسطینی همانند حماس متحد بود.[۲۱] نصرالله در جریان حمله ها اسرائیل به غزه بعد از گردباد الاقصی، جناح‌ای در جنوب لبنان برای حفاظت و هواخواهی از مقاومت فلسطین ساخت و ذکر کرد این جناح تا نقطه نهایی پیکار غزه ادامه خواهد داشت.[۲۲] حزب‌الله لبنان در زمان دبیرکلی وی با حرکت امل لبنان نیز ارتباط ها عالی و از صمیم قلب‌ای داشت.[۲۳] همینطور نصرالله و حزب‌الله با سوریه، یمن و عراق نیز رابطه داشت و به آن ها امداد می کرد.[۲۴]

رابطه با کشور ایران
سید حسن با جمهوری اسلامی ایران و رهبران آن ارتباط مجاورت و صمیمانه‌ای داشت[۲۵] و بارها به کشور‌ایران هجرت کرده و با رهبران جمهوری اسلامی ایران دیدار داشت. او اول توشه در سال ۱۳۶۰ش[۲۶] یا این که ۱۳۶۱ش[۲۷] در حسینیه جماران با امام خمینی دیدار کرد. در سال ۱۳۶۵ش نیز یاروهمدم با اعضای حزب‌الله به دیدار امام خمینی رفت. ملاقات پایان وی با امام خمینی مرتبط با یک‌سری ماه قبل از وفات امام خمینی و مجال تضارب فی مابین تکان امل و حزب‌الله بود.[۲۸]

از راست:سید حسن نصرالله، محمدحسن اختری، سید علی خامنه‌ای، سید ابراهیم امین السید، سید عباس موسوی (۱۳۷۰ش)
در حالتی‌که در زندگینامه خودگفته سید حسن نصرالله آمده، ارتباط مجاورت وی با آیت‌الله خامنه‌ای از ۱۳۶۵ش آغاز شد.[۲۹] وی بارها با مقامات نظامی و کشوری جمهوری اسلامی ایران همانند قاسم سلیمانی فرمانده وقت نیروی قدس، حسین امیرعبداللهیان، وزیر وقت کارها خارجه کشور ایران، دیدار داشت.[۳۰]

نصرالله کشور ایران را دوست خویش و پشتیبان حزب‌الله می‌دانست و در مقابل نیز از کشور‌ایران پناه میکرد.[۳۱] برای مثال در عکس العمل به حمله اسرائیل به دفتر نمایندگی کشور ایران در دمشق در فروددین ماه ۱۴۰۳ش/آوریل ۲۰۲۴م،‌ از حق کشور ایران برای تنبیه اسرائیل پناه کرده بود.[۳۲] او ارتباط ها صمیمانه خویش با جمهوری اسلامی ایران را افتخار می‌شمرد.[۳۳]

حسن نصرالله در نوامبر ۲۰۰۹م گواهی سیاسی تازه حزب‌الله را اعلام و ارائه کرد که تعهد و التزام حزب‌الله به ولایت عالم در جمهوری اسلامی ایران یکی خط متد‌های آن تیم شمرده گردیده بود.[۳۴] به گفته کانال الجزیرة[۳۵] و یورونیوز،[۳۶] برخی از کارشناسان و معارضان حزب‌الله، نصرالله و حزبش را ادله و نماینده جمهوری اسلامی ایران در لبنان میدانند.

سید حسن نصرالله
ما معتقدیم یزید این زمان که می بایست کربلایی، حسینی و زینبی با وی رویارویی کنیم، پروژه‌ی آمریکایی صهیونیزم میباشد. پروژه‌ای که امت، فرهنگ و تمدن، ادیان آسمانی، ملت‌ها و مقدسات مارا انذار می‌نماید. و ما در قبال این یزید، حسینی و زینبی بوده‌ایم و خوا هیم ماند. این مبارزه برای ما در حق تقدم مطلق خواهد ماند.[۳۷]

نگرش اعتقادی و کلامی
توحید
براساس بعضی گزارش‌ها، ابن‌میثم به ضروری بودن آشنایی پروردگار اطمینان داشته میباشد. همۀ معارف و مثلا معرفت الهی، از بینش علی بن اسماعیل، اضطراری‌اند و وجود صانع را از روش ادله نظم(نهایت‌مندی) ثابت نموده است.[۲۴] هم‌اینگونه نقل شده میباشد که وی صفات خداوند را عین ذات وی مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد می داند.[۲۵]

نبوت
منابع گزارش کرده‌اند که علی‌بن‌اسماعیل مقام رسول را ویژه ‌دانسته که از جانب معبود انتخاب می‌شود؛[۲۶]وی دانش نبی را دانش معمولی نمی‌داند و بر این اعتقاد و باور میباشد که دانش آن حضرت از سوی معبود به رسول داده آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد شد‌ه‌است.[۲۷]

امامت
علی بن اسماعیل قائل به بایستگی وجود امام بوده[۲۸] وی امامت را منصبی الهی ‌دانسته که رسول آن را انتخاب نموده است، [۲۹] منابع شیعه و سنی، تحلیل‌ها و مناظره‌های زیادی را از او تصویب و ضبط کرده‌اند. وی امام را، عالِم به مجموع کارها نه و شر عالَم می داند[۳۰] و قائل میباشد امام به لهجه‌های متفاوت هر حیطه حرف رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میگوید.[۳۱]

ابن‌میثم و واقفه
واقفیان با اسم ممطوره نیز شناخته میگردند در ارتباط با این اصطلاح و وجه‌تسمیه آن آورده‌اند این تیتر اصولا از ادغام مازاد «کلاب ممطوره؛ سگان باران‌خورده» گرفته‌گردیده است، منجر نامیده شدن آنها به‌این کنیه، این میباشد که روزی علی‌بن‌اسماعیل میثمی و یونس بن مخلوق الرحمن، با برخی از فرقه واقفه در زمینه‌ی امامت بعداز امام کاظم ع مناظره کرده‌اند و زیرا کلام آنها بالا زد و آنها از قبول عامل راز گشوده زدند، علی‌بن‌اسماعیل رو به آن ها کرده و گفته میباشد: «ما أنتم اینجانب الشیعة و إنّما أنتم کلاب ممطوره».[۳۲] این تشبیه ابن‌میثم به‌این‌جهت بوده که اینان هر چه بیشتر پیش می‌رفتند لجاجت بیشتری می‌کردند و گویی از جهت فکری بسیاربدبو‌خیس می‌شدند مانند سگی که هر چه بیشتر باران‌خورده شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گندیده‌خیس شد‌ه‌است.

نسبت‌ها
گزارش‌های جانور در مورد با علی بن میثم دو گروه‌اند:
در بعضی منابع به علی بن میثم و استادش هشام بن حکم نسبت‌هایی مانند تشبیه و تجسیم، توحید، قدر، رجعت، نسبت بزرگ نمایی، تحریف قرآن، وارد کردن اثر ها یهودیان در اسلام، انحراف در گفت و گو عزم معبود، وارد کردن عقیده طهارت و نص داده گردیده است.[۳۳]

ولی در مقابل، بعضی از منابع و شخصیت‌هایی مانند نجاشی، روحانی طوسی، علامه حلی[۳۴] و هم‌اینگونه شخصیت‌هایی زیرا مامقانی، تستری، سید ابوالقاسم خویی، مطهری این نسبت‌ها را اثبات ندانسته‌اند[۳۵] و او‌را گزینه اتکا معرفی کرده‌اند.

پانویس
کشی، رجال، ۱۴۰۹ق، ص۵۵۵.
اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۲۳۹.
اشعری، المقالات و القرق، ۱۳۶۰ ش، ص۲۳۹. ؛ نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ ش، ص۲۵۱.
ابن‌داود، رجال، ۱۳۴۲ ش، ص۱۸۶.؛ طوسی‌، رجال، ۱۳۷۳ش، ص۱۶۰.
کشی، رجال، ۱۴۰۹ق، ص۸۳ ؛ طبری آملی، دلائل الامامه، ۱۴۱۳ق، ص‌۲۵۶.
علیپور، ۱۳۹۴ش، شخصیت و آرای کلامی علی بن اسماعیل میثمی، ص۲۷.
صدوق، عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۱۴.
ابن‌ندیم، فهرست، ۱۳۸۱ش، ص۲۲۳.
اشعری، المقالات، ۱۳۶۰ش، ص۱۴۱.
طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۶۰.
علامه حلی، خلاصة الاقوال، ۱۴۱۱ق، ص۹۳.
نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۲۵۱.
اثرگذار، الفصول المختاره، ۱۴۱۳ق، ص۲۳، ص۲۴، ص۲۹‌.
أعیان الشیعة، امین، ۱۴۰۶ ق، ج ۱، ص۴۱.
برای مثال رک. طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷، ج ۸، ص۷۹.
صدوق، عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، ۱۳۷۲، ج ۱، ص۱۴.؛ بحرانی، حلیة الأبرار، ۱۴۱۱ق، ج۴، ص۳۳۷.
اشعری، ابوالحسن، مقاله‌ها الاسلامیین، ۱۴۰۰ق، ص۴۲.
کشی، رجال، ۱۴۰۹ق، ص‌ ۵۵۵.
نرم‌افزار داریة النور؛ تحت علی‌ اسماعیل میثمی.
کشی، رجال، ۱۴۰۹ق، ص‌۲۶۳/ کشی(مع تعلیقات الأسترآبادی)، رجال، ۱۳۶۳ ش، ج‌ ۲، ص۵۴۰./ اشعری سعد بن‌عبد و بنده الله، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ ش، ص۲۳۹.
نرم‌افزار داریة النور؛ زیر علی‌ اسماعیل میثمی.
روحانی حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج ۸، ص۲۷۹، ح ۱۰۶۵۸- ۱۲.؛ کلبرگ، کتابخانه ابن‌طاووس، ۱۳۷۱ش، ص۲۰۳.
نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۲۵۱.
اثرگذار، الفصول المختاره، ۱۴۱۳ق، ص۷۶.
علیپور، شخصیت و آرای کلامی علی بن اسماعیل میثمی، ۱۳۹۴ش، ص۸۱.
خسروی، ترجمه بحارالانوار، ۱۳۶۳ش، ج ۴، ص۸۱.
علی بن ابراهیم، تعبیروتفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج ۲، ص۳۸۸.
صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ج ۱، ص۳۳۲، ح ۸.
استرآبادی، تأویل الآیات الظاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۵۵۳.
موثر، فصول المختاره، ۱۴۱۳ق، ص۲۳.
اثرگذار، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۹۱.
اشعری، سعدبن‌عبدالله، المقالات و الفرق، ۱۳۶۰ش، ص۹۲.
خیاط، الانتصار، ۱۴۱۳ق، ص۶؛ الموسوی حسین، لله ‌ثم للتاریخ، ۱۳۸۲ش، ج‌ ۱، ص۹۴؛ اشعری، ابوالحسن، مقاله ها الاسلامیین، ۱۴۰۰ق، ص۴۲؛ سامی بدری، تردید ها و ردود، ۱۴۱۷ق، ج‌ ۴، ص۱۳۳.
نجاشی، رجال، ۱۳۶۵ش، ص۲۵۱ ؛ طوسی، فهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۶۰؛ علامه حلی، رجال، ۱۴۱۱ق، ص ۹۳.
مامقانی، جلیل، تنقیح المقال، ۱۳۵۰ش، ج ۲، ص۲۷۱، ابواب العین، باب علی ؛ التستری، قاموس الرجال، ۱۴۱۵ق، ج ۳، ص۳۷۱ ؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۹۸ق، ج ۱۱، ص ۲۷۵و۲۷۸؛ مطهری مرتضی، گروه اثر ها معلم شهید مطهری، ۱۳۷۷ش، ج ۳، ص۹۳.
منابع
ابن‌بابویه، محمد بن‌علی، عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، چاپ اولیه، طهران، انتشار صدوق،، ۱۳۷۲ ش.
ابن‌ماکولا امیر الاجل الحافظ ابی‌نصر علی‌بنهبه الله، الاکمال، حیدر آباد الدکن الهند، مجلس دائره المعارف العثمانیه، الطبعه الاولی، ۱۴۰۸ه.
ابن‌بابویه، محمد بن‌علی، الأمالی (للصدوق)، کتابچی - طهران، ۱۳۷۶ش.
ابن‌بطریق، یحیی بن‌حسن، عمدة عیون صحاح الأخبار فی مناقب إمام الأبرار، جماعة المدرسین قم، مؤسسة النشر الاسلامی - قم، ۱۴۰۷ق.
استرآبادی، علی، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۹ق.
اشعری ابوالحسن، مقاله‌ها الإسلامیین و اختلاف المصلین، آلمان- ویسبادن، انتشار فرانس شتاینر. چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
اشعری قمی سعد بن‌مخلوق الله، المقالات و الفرق، بی‌جا، انتشار راس انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۰ش.
الاسدی ابی منصورالحسن بن‌یوسف بن‌مطهر، رجال العلامة الحلی، مطالعه: السید محمد درستگو بحر العلوم، نجف اشرف، ‌ انتشار دار الذخائر، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
التستری، روضه خوان محمد تقی، قاموس الرجال، قم، موسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
التمیمی السمعانی المروزی، أبو سعد مخلوق الکریم بن‌محمد بن‌منصور، الانساب للسمعانی، المحقق: عبد و بنده الرحمن بن‌یحیی المعلمی الیمانی، حیدر آباد، تکثیر مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۸۲ق.

سیاست فرنگی معاویه
در زمانه معاویه خلاف زمانه خلفای سه‌گانه، فتوحات وسیعی جاری ساختن نشد. معاویه برای مسلمان کردن عموم کشور ایران و استواری دولت اموی عملکرد میکرد. به همین خیال و خاطر ده‌ها هزار خانواده عرب را در بخش ها کشور‌ایران، به ویژه خراسان مستقر کرد. معاویه سیاست ثبت فتوحات و انتشار اسلام در مرزوبوم‌های شرقی را بر فتح و توسعه و گسترش ترجیح بخشید. این سیاست در قسمت شرقی چیره بود.[۱۲۵] در نصیب غربی با اعتنا به اقتدار روم، وی شیوه نامه نظامی خاصی را پیش مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گرفت.

جناح شرقی: در نصیب شرقی به جز فتوحات لبه‌ای، بیشتر زد خورد‌ها به سرکوب کودتا‌ها محصور میشد. مهلب بن ابی صفره در مبارزه‌هایش به لاهور رسید[۱۲۶] و قیس بن هیثم، بادغیس، هرات و بلخ را مجدداً فرمان بردار کرد.[۱۲۷] در حین زیاد بن ابیه، کابل را فتح کردند.[۱۲۸] عبیدالله بن زیاد از سیحون سپری شد و بیکند رسید و ملکه خاتون را باخت اعطا کرد.[۱۲۹] بعداز ولایت سعید بن عثمان بن عفان بر خراسان، ملکه خاتون عهد و پیمان صلح را نقض کرد و درپی آن مبارزه در گرفت. سعید بن عثمان بخارا و سمرقند و ترمذ را فتح آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کرد.[۱۳۰]
جناح روم: بعد از موفقیت مسلمان ها در نزاع ذات الصواری در سال ۳۴ هجری قمری، رابطه ها نظامی جدیدی در میان مسلمانها و رومیان صورت گرفت. رومیان در صدد بازپسگیری مواضعشان به گسترش نظامی پرداختند. معاویه در‌این شرایط، دو مقصود را در لحاظ داشت: ابتدا ساخت نظام استوار برای دفاع از بخشها مرزی و سواحل اسلامی و آن گاه غلبه بر قسطنطنیه، پایتخت روم. معاویه موضع ها نظامی توسعه یافته‌ای در جوار مرزها ساخت. وی به انطاکیه که در معرض هجوم بود، اعتنا کرد و گروهی از ایرانیان و عموم بعلبک، حمص، بصره و کوفه را در سال ۴۲قمری بدانجا منتقل کرد. بعضا را نیز به صور ارسال کرد. به آبادانی شهرهای فی مابین اسکندریه و طرطوس رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد پرداخت.

دژهای مختلف مرزی را فتح و مرمت و از جدید سنگربندی کرد. حمله‌های منظم ادواری زمستانی و تابستانی به مرزوبوم‌های روم در آسیای صغیر می شد. بیشتر این نبرد‌ها دریایی بود و معاویه ناوگان دریایی را مستحکم کرد. در سال ۲۸قمری در عهدوپیمان عثمان قبرس را فتح کردند. در سال ۴۹ق. معاویه برای محاصره قسطنطنیه از راه و روش بی آبی حمله بزرگ‌ای کرد. ولی نتوانستند آنجا را شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد فتح نمایند

. در سال ۵۲ق. جزیره رودس را فتح کردند و با فتح مناطقی دیگر، محاصره دریایی قسطنطنیه را بی نقص کرد. در سال ۵۴ هجری قمری توشه دوم قسطنطنیه را محاصره کرد. این احوال به برهه زمانی هفت سال تا سال ۶۰ هجری قمری ادامه داشت. معاویه فارغ از وصال به مقصود، قصد به بازگرداندن سپاه گرفت و فی مابین معاویه و روم مصالحه جاری ساختن گرفت.[مستلزم منبع]
جناح شمال آفریقا: معاویه فتوحات در شمال آفریقا را از سال ۴۵ قمری استارت کرد و به معاویة بن حدیج سکونی امر کرد به حادثه در غرب طرابلس حمله نماید. در سال ۴۹ قمری برای عجله در فتوحات، برقه و طرابلس غرب از مصر غیر وابسته شد و عقبة بن نافع استاندارد آنجا شد. وی شهر قیروان را برای ثبت و استمرار فتوحات سازه بنیان. عقبه در سال ۵۰ ق. این شهر افزون بر انتشار اسلام در مغرب، نقش مهمی در فتح شمال آفریقا و رفتن به‌اندلس داشت. ابومهاجر دینار انصاری در ۵۵ق جانشین عقبه شد و خلاف عتبه با بربرها به میانه روی اخلاق کرد. این‌راه به نفوذ اسلام در آنجا امداد کرد. ابومهاجر تهاجم ها خویش را متوجه مرزهای روم کرد و شهر میله را فتح کرد و ساکنان آنجا اسلام آوردند.آن‌گاه در نبردی در تِلِمسان با بستگان اوربای بربر که سپاهی گران داشتند، جنگید و آنان‌را ناکامی بخشید. کُسَیلة بن مَلزَم فرمانده سپاه حریف، اسیر شد و با خوشرفتاری ابومهاجر مواجه شد و به دعوت وی، اسلام آورد. یزید بن معاویه، توشه دیگر عقبة بن نافع را به استانداری برگزید و ابومهاجر را عزل کرد و با این تغییر‌و تحول مرحله چهارم فتوح شمال آفریقا استارت شد.[مستلزم منبع]
مجازات مدح معاویه در زمان مأمون عباسی

کتاب معاویه؛ از ایالات متحده عربی تا امپراتوری
مأمون هفتمی خلیفه عباسی که تمایلات شیعی داشت در سال ۲۱۱ق از اشخاصی که معاویه را مدح می‌کردند اعلام برائت کرد و برای اشخاصی که او را مدح می‌کردند مجازات در لحاظ گرفت.[۱۳۱]

تک‌نگاری

جنگ علویان و عباسیان
سپاه ابراهیم در۱ ذی‌القعده سال ۱۴۵ قمری از بصره به سمت کوفه بیرون شد.[۱۹] از سوی دیگر منصور عباسی، عیسی بن موسی را با هجده هزار نفر روانه نزاع با ابراهیم کرد.[۲۰] دو سپاه در حیطه باخمرا در ۱۶ فرسخی (حدود ۸۸ کیلومتر) کوفه به هم رسیدند. در اولِ مبارزه، صفوف مقدم عباسیان ناکامی سنگینی خوردند به گونه ای که عباسیان تا قربت کوفه عقب نشینی کردند.[۲۱] این عقب نشینی سبب ساز به نگرانی منصور عباسی -که در کوفه بود- شد تا آنجا که برخی گزارش‌ها از فرمان خلیفه برای مهیا کردن اسب برای گریزو فرار او از کوفه خبر مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد دادند.[۲۲]

آخر و عاقبت پیکار
مقاومت عیسی بن موسی فرمانده سپاه منصور در قبال ابراهیم، بازدارنده از خروج منصور از کوفه شد.[۲۳] فرجام مبارزه بین علویان و عباسیان با حمله جعفر و محمد سلیمان بن علی، عموزادگان خلیفه عباسی و عاملان او در بصره در حین قیام ابراهیم، به عایدی عباسیان رقم خورد. این دو که در بصره با ابراهیم رویارویی کرده و باخت خورده بودند[۲۴] البته با حمایت دادن ابراهیم زنده ماندند،[۲۵] با سپاهی از پشت به سپاه ابراهیم حمله آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کردند.[۲۶]

حمله غافلگیرانه آن ها ضربه سنگینی به سپاه ابراهیم وارد تشکیل داد. با اصابت تیری به گلوی ابراهیم و کشته شدن او در ۲۵ ذیحجه ۱۴۵ق، سپاه علویان ضعیف گردیده و توان روحی سپاه عباسیان ارتقاء یافت.[۲۷] از این رو برد اول علویان مکان خویش را به ناکامی بخشید و قیام ابراهیم نافرجام ماند. بعداز کشته شدن ابراهیم رمز او را از بدنش مستقل کرده و نزد خلیفه بردند و پیکر او را در باخمرا دفن کردند.[۲۸][۲۹] بر پایه ی برخی گزارش‌ها منصور رمز بریده ابراهیم را به زندان نزد عبدالله محض ارسال کرد[۳۰] و آن گاه آن را به مصر منتقل رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد کردند.[۳۱]

پشتیبانی تیم‎های اسلامی از قیام ابراهیم
ابراهیم‌بن عبدالله در نهضت ضدّ عباسی خود از پناه اشخاص و دسته‎های اسم‌آوری فایده‌مند بود.

پناه زیدیه
زیدیان که در آن زمانه از جنبه سیاسی عنایت بیش‌تری داشتند تا جنبه مذهبی، و هر فاطمی دانا، مومن و شجاع را امام واجب الطاعه می‌دانستند و حتی خروج دو امام را در یک مجال و در دو حوزه‌ بر حکومت وقت روا می‌شمردند،[۳۲] به امامت نفس زکیه و ابراهیم گردن شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نهادند.[۳۳]

ملازمت معتزله با ابراهیم
معتزلیان نیز مثلا اشخاصی بودند که به هواخواهی از ابراهیم برخاستند[۳۴] و حتی ابن نُمیله عبشمی معتزلی، در عصر حمله ابراهیم به کوفه، جانشین او در بصره شد.[۳۵]پناه معتزله از ابراهیم‌ بی‎رابطه با مراودات علمی او تحت عنوان شخصی ادیب و محدث با بزرگان مذهب اعتزال نطیر واصل‌بن عطا و عمروبن عبید وجود ندارد.[۳۶]

قبل از معتزله، فقیهان و محدثانی زیرا ابن ابی واصل، عیسی‌بن اسحاق سبیعی، ابوخالد احمر، یونس‌بن ابی اسحاق، یزید بن هارون و عبادبن عوام[۳۷] نیز به ابراهیم پیوستند.

حفاظت ابوحنیفه
ابوحنیفه پیشوای حنفیان نیز آشکارا به امداد وی برخاست و پیروانش را فتوا بخشید که به قیام بپیوندند.[۳۸] وی حتی بعد از نزاع باخمرا، شهدای آن را با شهدای نزاع بدر یکی‌از دانست.[۳۹] گفته‌اند که پناه وی از ابراهیم و طومار‌هایی که به وی نوشت، باعث شد که منصور دوانیقی اورا مسموم نماید و به قتل رساند.[۴۰]

دلایل باخت نهضت
نهضت ضد عباسی ابراهیم و علل باخت آن را نمی‌قدرت بی‌دقت به قیام نفس زکیه و حاصل آن و حتی اوضاع و احوال دستگاه خلافت به صدق نظارت کرد، خروج قبل از موقع نفس زکیه و ناهماهنگی ابراهیم با وی، موجب شد که خلیفه بتواند هر دو را غیر وابسته سرکوب نماید. با این همگی، اینگونه می‌کند که موفقیت از دسترس ابراهیم نیز چندان بدور خلا، البته تنفّر وی از قتل و غارت و بی‌توجهی به مشورت کردن خبرگانِ نهضت، فعالیت را واژگونه کرد. اگرچه رفتن ابراهیم به کوفه به دعوت ابوحنیفه و برخی از کوفیان[۴۱] جناح مهم را در بصره تضعیف میکرد، البته در صورتی ابراهیم با آن لشکریان و امکاناتی که داشت، فورا بعداز خروج بر منصور به کوفه حمله میبرد، بعید خلا که با کمک کوفیانی که گریخته و به وی پیوسته بودند[۴۲] بر خلیفه پیروز شود، به ویژه آن که گفته‌اند منصور از همین حمله میترسید و بیم داشت که یارانش اورا سوراخ نمایند،[۴۳] البته ابراهیم نیز بیم داشت که حمله وی موجب کشتار عموم گردد.

وی از تولید پیرایش جنگی مطلوب در باخمرا هم راز گشوده زد. نیز هنگامی که سپاه عیسی را عقب راند، به‌رغم پند ابوحنیفه که معتقد بود ابراهیم نباید از تعقیب فراریان دست بردارد،[۴۴] امر عدم تعقیب باخت خوردگان معاند را صادر کرد.[۴۵] در حالی که‌این برد چنان منصور را به وحشت انداخت که خواست از کوفه بگریزد،[۴۶] ولی ناآگاهی ابراهیم از کارها نظامی و اختلافی که بین یاران وی پدید آمده بود، موفقیت اولیه را که بعضا آن را «بدرالصّغری» خوانده‌اند،[۴۷] به باخت بدل کرد.

جستارهای متعلق
قیام زید بن علی
قیام نفس زکیه
قیام شهید فخ

پانویس
ابن طباطبا، الفخری فی الاداب السلطانیه، ص۱۲۰.
مهدی فرمانیان/ سید علی موسوی نژاد، زیدیه تاریخ و عقاید، ص۳۷.
حسن ابراهیم حسن، تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص۱۲۷.
محمدرضا مهدوی عباس آباد، قیام محمد بن عبدالله (نفس زکیه) اول قیام علویان علیه عباسیان، نشریه دانش کده علم ها اجتماعی و انسانی کالج تبریز، ش۱۶، ۱۳۴.
طبری، تاریخ طبری، ج۳، ص۱۸۷.
ابن قتیبه، المعارف، ص۳۷۸.
مهدی فرمانیان/ سید علی موسوی نژاد، زیدیه تاریخ و عقاید، ص۳۹.
دایرة المعارف والا اسلامی، ج۱، ص۴۴۶.
طبری، تاریخ طبری، ج۳، ص۲۸۴- ۲۸۵.
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبین، به سعی اح

علی بن اسماعیل میثمی دارای اسم و رسم به ابن‌میثم یا این که ابوالحسن میثمی متکلم شیعی قرن دوم و سوم قمری که بی واسطه از امام رضا(ع)، حدیث نقل نموده است. ابن‌ندیم او‌را اول کسی دانسته که مبتنی بر مذهب امامیه به سخن پرداخته میباشد. اجداد و خویشاوندان او‌را از علما و اصحاب اهل بیت(ع) دانستند که برای مثال آن ها میثم تمار بوده میباشد. نجاشی، ابن‌میثم را از صورت‌های کلامی عصر خویش می داند. علی بن اسماعیل مناظره‌های مختلفی را با فرق و مذهبها متفاوت مثلا معتزله و واقفه داشته و اسم ممطوره را وی به واقفه داده میباشد. وی در حرف از شاگردان هشام بن حکم مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بوده میباشد.

میلاد
علی بن اسماعیل مشهور به ابن‌میثم یا این که ابوالحسن میثمی از اصحاب امام رضا(ع)[۱]، از موالی بنی‌اسد و از نوادگان میثم تمار بوده میباشد[۲] تاریخ ظریف ولادت وی در منابع بیان نشده و فقط به قرن دوم هجری قمری اشاره شد‌ه‌است. نجاشی گفته میباشد که وی در کوفه متولد گردیده و به بصره نقل‌جای آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نموده است.[۳]

منابع نقل می‌نمایند وی در خاندانی فقید رویش یافت[۴] و اجدادش تمامی از بزرگان و علمای بعدازظهر خود بودند که در رأس آنها میثم تمّار بوده میباشد.[۵]سازه بر گزارش منابع، علی بن اسماعیل در میان سال‌های ۲۱۰ تا ۲۱۵ق نزدیک به ۸۰ تا ۸۵ سالگی از عالم رفته رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.[۶]

رده علمی
از وی در علم ها مختلفی زیرا حرف، فقه، تاریخ، تعبیر و حدیث مطالبی نقل کردند و هم‌اینگونه اورا در بعضی از این علم ها بر دیگرافراد مقدم دانسته‌اند.[۷]اکثری از شخصیت‌ها هم‌زیرا ابن‌ ندیم[۸] سعدبن عبدالله اشعری قمی[۹] روضه خوان طوسی[۱۰] و علامه حلی[۱۱] در کتاب‌های خویش شخصیت کلامی ابن‌ میثم را این‌سیرتکامل تعریف کردند؛ ابن‌‌میثم او‌لین فردی میباشد که در مذهب امامیه به دعوا و مصاحبه پرداخته، کتاب تألیف نموده و عمل کلامی‌-فنی نموده است یا این که نجاشی میگوید علی بن اسماعیل از صورت‌های کلامی زمان خویش شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد بوده میباشد.[۱۲]

مناظره
روضه خوان اثرگذار گزارش کرده که علی بن میثم در رشته مناظره کارکشته بوده و مناظره‌هایی از وی با بزرگان معتزله را مانند ابوالهذیل علاف، ضرار ضبی و نظام نقل نموده است.[۱۳] و بعضی مناظره‌های وی با بزرگان معتزله را در بغداد پر اسم و رسم دانستند.[۱۴]

فقه و تاریخ
اشاره گردیده که علی بن اسماعیل به فقه و تاریخ امامان آشنا بوده میباشد. احادیث فقاهتی وی در کتاب ها اربعه شیعه آمده میباشد.[۱۵]منابع حاکی از آن میباشد علی بن اسماعیل از علمای هم‌بعدازظهر خود با خبر‌خیس و آشنا‌خیس به تاریخ زندگانی و فرزندان ائمه(ع) بوده میباشد.[۱۶]

مرجعیت فکری
علی بن اسماعیل شاگردان و یارانی را تربیت نموده است، گفتند وی به‌تیتر واسطه جریان هشام بن حکم با مابعد خویش میباشد و تعبیراتی مانند «اینجانب اصحاب میثم» یا این که «مَن تابعه» و «میثمیه» اشاره به ادامه مکتب کوفه در اصحاب علی بن اسماعیل داراست.[۱۷]

اساتید ابن‌میثم
مشایخ و راویان
او از امام رضا(ع) به طور بدون واسطه داستان کرده، [۱۸] هم‌اینگونه از اشخاص دیگری نیز به نقل حدیث پرداخته میباشد[۱۹] بعضی از این راویان عبارتند از:

بنده الاعلی ‌بن اعین
اسماعیل بن‌ شعیب بن‌ میثم
محمد بن‌ حکیم خثعمی
ربعی بن ‌عبدالله بن‌ جارود
منصور بن‌ حازم بجلی
فضیل بن‌ زبیر رسان
مدرس در حرف
بر طبق منابع مو جود مدرس وی در حرف هشام بن حکم بوده میباشد و زمانی که هشام گریز کرد ابن‌ میثم به فرمان هارون به زندان زمین‌خورد و هنگامی در زندان خبر وفات مدرس خویش را شنید نقل می‌نماید: «در صورتی هشام کشته گردد دانش با وی دفن میشود» و از هشام با عبارت عضدنا و شیخنا و المنظورالیه فینا یادکرده میباشد.[۲۰]

شاگردان
برخی از افرادی که در حوزه نقل حدیث از وی قصه نقل کرده‌اند:[۲۱]

حسین بن سعید اهوازی
اسماعیل بن ابی زیاد سکونی
داود بن‌ مهزیار
جعفر بن‌ احمد بن‌ ایوب سمرقندی
اثر ها
در منابع، اساسی (متنی مکتوب حاوی روایاتی که مستقیما از امام شنیده گردیده‌است) به وی منسوب شده میباشد.[۲۲] و برخی اثرها شرعی و کلامی[۲۳] دیگر وی عبارتند از:

کتاب الإمامة
کتاب مجالس هشام بن حکم
کتاب المتعة
کتاب الاستحقاق
الکامل
کتاب الطلاق
کتاب النکاح

سید علی بن موسی بن جعفر بن طاووس معروف به‌سید ابن طاووس (۵۸۹-۶۶۴ق)، از عالمان شیعه در قرن هفتم هجری قمری، صاحب و مالک کتاب لُهوف (مقتل امام حسین (ع)) و نقیب شیعه ها در طی حکومت مغول بر بغداد. بعضی به وی به سبب ساز زهد، مراقبه فراوان و حالات عرفانی «جمال العارفین» مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گفته‌اند.

تمایل ابن‌طاووس بیشتراز هر موضوعی به مسائل اخلاقی و معنوی و بخصوص دعا و زیارت بود و تیم اثراتی با تیتر «تتمات مصباح المتهجد» به فن تحریر درآورد که کامل شدن مصباح المتهجد، تاثیر روحانی طوسی در مسئله دعاست. علامه حلی و روضه خوان یوسف سدیدالدین (بابا علامه حلی) از شاگردان علی بودند. کتابخانه سید بن طاووس که بالغ بر ۱۵۰۰ کتاب داشته میباشد یک تیم فردی شایان آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد توجه میباشد.

معاش‌طومار
ابوالقاسم علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن طاووس ملقب به رضی‌الدین، از قوم و قبیله طاووس بود؛ از این رو به‌سید ابن طاووس معروف میباشد.[۱] ابن طاووس پنج‌شنبه ۱۵ محرم سال ۵۸۹ق در شهر حلّه، مرزوبوم عراق دیده به جهان گشود.[۲] اورا ذوالحَسَبَین (هر کس دو نسب شریف داراست) نیز خوانده‌اند؛ چون جد اعلای وی داود بن حسن مثنی، نوه پسری امام حسن (ع) و نوه دختری امام سجاد (ع) میباشد و از سادات حسنی ـ حسینی محسوب رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میشود.[۳]

پدرش، موسی بن جعفر، از راویان حدیث میباشد که احادیث خویش را در کاغذ‌هایی نوشته بود و بعداز وی، فرزندش آن‌ها را توده‌آوری نمود و با اسم فرقة الناظر و بهجة الخاطر مما رواه والدی موسی بن جعفر منتشر نمود. مامان وی دختر ورام بن ابی فراس، از علمای امامیه بود.[۴] همینطور مامان پدرش از نسل روضه خوان طوسی بود، سید بن طاووس، هنگام اشاره به ابن ابی‌فراس و روضه خوان طوسی، آنها را پدربزرگ خویش می‌نامید.[۵] برادرش احمد بن طاووس نیز از علمای روزگار بود و بعد از وفات سید بن طاووس، نقابت شیعه‌ها را بر ذمه شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد گرفت.[۶]

ابن طاووس تحصیلات خویش را در حله استارت نمود و بعد از چندی از حله به کاظمین سفر کرد.[۷] وی بعد از آن با دختر وزیر ناصر بن مهدی وصلت نمود و آن سیرتکامل که خویش می گوید به باعث این تزویج مدتی زمانبر در بغداد سکونت گزید.[۸] طبق گزارشی وی ۱۵ سال در بغداد اقامت داشته میباشد.[۹] که بعضا آن را از حدود سال ۶۲۵ تا سال ۶۴۰ هجری قمری دانسته‌اند.[۱۰] بعد از آن به حله برگشت[۱۱] و فرزند وی محمدمصطفی در آنجا دیده به جهان گشود[۱۲] تعدادی سال آنگاه به همدم خانواده خویش به نجف و بعداز آن به کربلا سفر کرد و در هر مورد سه سال اقامت نمود.[۱۳] فرزند وی با اسم علی در سال ۶۴۷ هجری قمری در نجف متولد شد[۱۴] و کتاب فرج المهموم را در سال ۶۵۰ در کربلا به اتمام رساند.[۱۵] ابن‌طاووس در سال ۶۵۲ق توشه دیگر به بغداد برگشت.[۱۶] و در سال ۶۶۱ق سرپرستی و نقابت علویان را از طرف هولاکو خان مغول عهده دار شد و تا فرصت وفات خویش این منصب را بر ذمه داشت[۱۷] وی در دو‌شنبه ۵ ذی‌القعده، ۶۶۴ق در بغداد درگذشت.[۱۸]

بقعه‌ای در حله منسوب به سید بن طاووس میباشد[۱۹] البته ابن فوطی (م ۷۲۳ق) در کتاب حادثه ها جامعه گفته میباشد که لاشه ابن طاووس بعداز مرگ به نجف منتقل شد و در کنار مرقد امام علی (ع) دفن شد.[۲۰] و سید ابن طاووس نیز در کتاب فلاح السائل نوشته میباشد که برای خودش قبری در کنار مرقد امام علی (ع) در زیر پای قبر بابا و مادرش به دلیل رعایت امر الهی بر طبق احترام به آن ها فراهم کرده و بر مهیا‌سازی آن بررسی نموده است.[۲۱]

برخی احتمال داده‌اند که ضریح با اسم سید بن طاووس در حله وابسته به فرزند همنام وی یعنی رضی‌الدین علی بن علی بن موسی باشد، که در اسم، لقب و کنیه، با پدرش، اشتراک داشته میباشد.[۲۲]

تحصیلات

نزول آیاتی از سوره تحریم
روزی حفصه در روز منحصر به فرد خویش نزد رسول (ص) رفت و از وی اذن خواست جهت کاری نزد پدرش برود. حضرت به وی اذن اعطا کرد. بعد از رفتن حفصه، آن حضرت ماریه را به خویش طلبیدند. زمانی حفصه رسول(ص) را با ماریه روءیت کرد اندوهگین شد و با رسول درشتی کرد. نبی معبود (ص) برای رضایت وی، ماریه را بر خویش مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد حرام کرد.[۱۵]

درین هنگام نشانه‌ها اولیه سوره تحریم نازل شد:

«يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللهُ لَكَ ۖ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ ۚ وَاللهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ»
«ای فرستاده، چرا برای خشنودی همسرانت، آنچه را خداوند برای تو حلال گردانیده حرام می کنی؟ پروردگار[ست که‌] آمرزنده کریم آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میباشد.»[۱۶][یادداشت ۱]
در غایت، ماریه نزد فرستاده آفریدگار(ص) ماند، ولی اعتنا رسول به او همچنان غم بعضا زنان نبی (ص) را درپی داشت. این حالت با اعلان بارداری ماریه تشدید شد. از این رو رسول پروردگار (ص) ماریه را از مدینه بیرون و در قسمت بالای مدینه در نخلستان کوچکی به اسم عالیه که در غزوه بنی نضیر به وی رسیده بود (و امروزه به مشربه‌ ام ابراهیم دارای اسم و رسم میباشد) مسکن اعطا کرد و برای دیدنش به آنجا رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد میرفت.[۱۷]

در حال حاضر این محل به طور قبرستانی مخروبه میباشد و قبر نجمه مامان امام رضا(ع) و عده ای از امامزادگان و دوست داران اهل بیت(ع) در آنجاست. ازآنجاکه ایرانیان گاهی برای زیارت به آنجا می‌رفتند در سال‌های اخیر دیوارهای بلندی بر گرد آن تشکیل‌شده و اذن بازدید از آن را شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد نمی‌دهند.[۱۸]

به دنیا آمدن ابراهیم
نوشته ی علمیٔ اساسی: ابراهیم پسر نبی
گفته‌اند که ماریه صرفا زنی جز خدیجه بود که برای نبی اکرم(ص) فرزند آورد.[۱۹] مدتی بعداز استقرار ماریه در خانه نو، ابراهیم فرزند فرستاده­ آفریدگار (ص) در ذیحجه سال هشتم هجری چشم به جهان گشود و جبرئیل نازل ­شد و حضرت را با تیتر «اباابراهیم» درود ­اعطا کرد.[۲۰] نقل میباشد که بعداز میلاد ابراهیم، نبی بشاش شد و اورا به عایشه آرم اعطا کرد و فرمود: «ببین چقدر این کودک مشابه اینجانب میباشد!» و عایشه هم در جواب اظهار‌کرد اینجانب شباهتی نمیبینم.[۲۱]

ابراهیم در سال دهم هجری، از جهان رفت و در بقیع دفن شد. رسول(ص) در حزن وی غمگین شد و فرمود: «این حزن، اشک را سرازیر و قلب را اندوهناک می‌نماید اما اینجانب چیزی نمی‌گویم که سبب خشم پرورگار خواهد شد.»[۲۲]

ماجرای افک
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: رخداد افک
افک به ماجرای بهتانِ بی عفتی زدن گروهی از عموم به یکی‌از همسران فرستاده(ص) اشاره داراست. [۲۳] بر پایه ی روایتی که علی بن ابراهیم قمی از امام باقر(ع) نقل کرده، عایشه به ماریه قبطیه بهتان زد که با شخصی به اسم جَریح قبطی رابطه نامشروع برقرار نموده است.[۲۴] مبنی بر این گزارش وقتی که رسول(ص) از مرگ فرزندش ابراهیم ناراحت بود، با این حرف عایشه روبه‌رو شد که «از مرگ ابراهیم غمگین نباش، به این دلیل‌که وی فرزند جریح بوده میباشد».[۲۵] به همین عامل رسول(ص)، از امام علی(ع) خواست جریح را به قتل برساند.[۲۶] جریح که از قصد امام علی با خبر گردیده بود به بالای درختی فرار و گریز کرد.[۲۷] در آن هنگام جامه وی کنار رفت و علی(ع) متوجه شد وی آلت تناسلی ندارد.[۲۸] بنابراین بهتان رابطه نامشروع از ماریه برداشته و آیه ها افک نازل شد.[۲۹]

بعضی مفسران مانند علامه طباطبایی[۳۰]، سید محمدحسین فضل و ادب‌الله[۳۱]، مکارم شیرازی[۳۲] و جعفر سبحانی این گزارش را با گونه های‌هایی مواجه دانسته، آن را رد کرده‌اند.[۳۳] اورده شده از علمای شیعه، صرفا عالمان عصر‌های اخیر آیه افک را مرتبط با ماجرای ماریه دانسته‌اند.[۳۴] برای مثال این عالمان می‌قدرت به سید ابوالقاسم خویی[۳۵]، سید جعفر مرتضی عاملی[۳۶] و سید مرتضی عسکری اشاره نمود.[۳۷] روحانی اثرگذار که رساله مستقلی در مورد حدیث ماریه، با اسم رسالة حول خبر ماریة، نوشته میباشد، این حدیث را مسلّم دانسته و اعتقاد دارد تمامی علما این ماجرا را اثبات می دانند[۳۸]، البته در حدیثی که وی نقل کرده، به نازل شدن نشانه‌ها افک اشاره نشده میباشد؛[۳۹] چنان‌که در منابع گوناگون دیگری ماجرای ماریه سوای اشاره به نزول آیه‌ها افک، نقل گردیده‌است.[۴۰] اتهام به ماریه در منابع اهل‌تسنن نیز آمده میباشد؛ مثلا این منابع می‌اقتدار به درست مسلم[۴۱]، الطبقات الکبری[۴۲]، انساب الأشراف[۴۳]، المستدرک علی الصحیحین[۴۴] و صَفْوة الصفوة اشاره نمود.[۴۵]

به گفته محمدجواد مغنیه از مفسران شیعه در قرن چهاردهم قمری، بیشتر مفسران و تاریخ‌نگاران بر این باورند که نشانه‌ها افک درباره بهتان زدن منافقان به عایشه نازل شد‌ه‌است.[۴۶] گزارش مرتبط با عایشه در منابع زیادی از اهل‌سنت وجود دارااست.[۴۷] در برخی منابع شیعه‌ها نیز رخداد افک مرتبط با افترا زدن منافقان به عایشه دانسته گردیده است.[۴۸] با این درحال حاضر به لحاظ برخی از دانشمندان شیعه، این قصه نیز انواع‌های زیادی داراست[۴۹] و ماجرا بهتان به عایشه جعلی و مقصود سازندگان آن، فضیلت‌سازی برای عایشه بوده میباشد.[۵۰]

شرایط در دربار
حسین بن روح در طول حیات محمد بن عثمان، نفوذ بالایی در دربار عباسی داشت و یاری‌های مالی از منطقه مقامات دولتی به وی میرسید.[۲۱] بعد از ذمه ‌دار شدن نیابت نیز در طول مقتدر عباسی در دستگاه عباسیان نفوذ داشت و آیتم احترام آنها بود. انگیزه این حالت وی از یک سو نفوذ قبیله نوبختی بود و از سوی دیگر وزارت ابوالحسن علی بن محمد از آل فرات که از طرف داران شیعه ها بودند.[۲۲] به گفته ام کلثوم دختر محمد بن عثمان، در‌این بازه زمانی، اموالی از آل فرات به حسین بن روح می سید.[۲۳] از سایر دلایل منزلت حسین بن روح در دربار، موضع ها محتاطانه او دانسته گردیده که تلاش داشت خویش را از کودتا‌های آن روزگار، مانند قرامطه بدور نگه مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد دارااست.[۲۴]

ولی با روی عمل وارد شدن حامد بن عباس در جایگاه وزارت که از معارضان شیعه تامین می کرد، مشکلاتی برای حسین بن روح پدی آدرس مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد د آمد.[۲۵]

نهفته‌شدن
بعضا منابع از نهفته‌شدن حسین بن روح، مدتی بعداز انتصاب به نیابت امام فرصت(عج) خبر داده‌اند. زمان این عصر دقیقا معلوم وجود ندارد و احتمالاً در بین سال‌های ۳۰۶ تا ۳۱۱ق، در روزگار وزارت حامد بن عباس بوده میباشد.[۲۶] سازه به نوشته روحانی طوسی، درین زمانه، محمد بن علی شلمغانی سفیر و رابط وی با عموم بود.[۲۷] داده ها چندانی از این عصر در اختیار رزرو مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد وجود ندارد.

زندانی‌شدن
حسین بن روح نوبختی از سال ۳۱۲ تا ۳۱۷ق، در زندان مقتدر، خلیفه عباسی حبس بود. در منابع شیعی دلیلی برای زندانی‌شدن وی بیان نشده البته بعضی دانشمندان مبتنی بر نقل اهل سنت، دو عهد و شماره تلفن مسجد الزهرا احمد‌آباد مشهد پیمان را گفته‌اند:

جلوگیری حسین بن روح از پرداخت اموال به دیوان حکومت
رابطه با قرامطه که آن طولانی بحرین مسلط بودند.[۲۸]
بعضی از دانشمندان، سبب ساز حبس او‌را شهرتش در رده نیابت، رابطه با شیعه ها و مقبولیت وی در ساماندهی شرایط آن ها و گردآوری‌آوری طومار‌ها و وجوهات و تسلیم آنان به حضرت مهدی(عج) دانسته‌اند.[۲۹] ولی بعضا نیز معتقدند دستگیری وی به سبب ساز دشمنی شلمغانی و به دست محسن بن علی بن فرات (پسر علی بن فرات وزیر و از دوستداران شلمغانی) در زمانه وزارت علی بن فرات در سال‌های ۳۱۱ ۳۱۲ق صورت گرفته میباشد.[۳۰]

بعداز آزادی وی از زندان، به جهت وجود صورت‌های سرشناس از قبیله نوبخت در حکومت که رده‌های مهمی هم داشتند، دیگر کسی نتوانست مزاحمتی برای وی ساخت و ساز نماید.[۳۱]

ماجرای شلمغانی
نوشته‌ی‌علمیٔ اساسی: شلمغانی
شلمغانی از عالمان شیعه در بغداد و از نزدیکان حسین بن روح بود. حسین بن روح بعد از انتصاب به منزلت نیابت، اورا نماینده قانونی خویش معرفی کرد و اداره کارها شیعه را به دست وی سپرد، تا جایی که در عصر معاش مخفیانه حسین بن روح، توقیعات امام فرصت به وسیله ابن روح و به دست شلمغانی صادر میشد.[۳۲] البته او، در روزها حبس حسین بن روح و با سوءاستفاده از وضعیت خویش، آغاز خویش را به مکان وی باب معرفی کرد و بعد ها مرتد شد و انحرافات عقیدتی پیدا کرد. با آشکار شدن انحراف او، حسین بن روح که در حبس بود، شیعه ها را از این دستور با خبر تشکیل داد و معاشرت با او‌را ممانعت کرد تا اینکه در سال ۳۱۲ق توقیعی از سوی حضرت مهدی(عج) در لعن وی صادر شد.[۳۳]

رده علمی و کرامات
حسین بن روح کتابی در فقه به اسم التأدیب تألیف کرد و آن را برای تحلیل و نظرها به حوزه حدیثی قم ارسال کرد و از علمای آن‌جا خواست تا مواقعی را که برخلاف حیث آنها میباشد، یادآور شوند. علمای قم بعداز محاسبه محتوای کتاب، آن را جز در یک آیتم تأیید کردند و نزد او بازفرستادند.[۳۴]

او در زمانه نیابت، مناظراتی هم داشته که به شرح در منابع روایی آمده میباشد.[۳۵] جواب‌هایی که حسین بن روح به سؤالات مطرح‌گردیده در‌این اظهارات داده، علامت از احاطه وی بر مسائل فقهی و همینطور رده علمی اوست.[۳۶]

وی روایاتی هم نقل نموده است.[۳۷] روحانی طوسی، زیارت رجبیه را به گزارش حسین بن روح نوبختی آورده میباشد.[۳۸]

کرامات
در بعضا منابع، کراماتی از حسین بن روح نقل گردیده‌است. وی گاه برای رفع شک وتردید طرف مقابل و گاه برای تأیید خودش، برخی اسرار را افشا و بعضی علائم را آشکار می کرد. طومار علی بن بابویه (بابا روحانی صدوق) به نائب سوم برای فرزنددار شدن و درخواست دعای حضرت حجت(عج)،[۳۹] یا این که طومار دیگری از ابن‌بابویه (بابا روحانی صدوق) برای مشخص کردن تکلیف خویش برای مهاجرت حج،[۴۰] خبر از مرگ احمد بن اسحاق قمی[۴۱] و خبر از شمش طلای گمشده به محمد بن حسن صیرفی[۴۲] از مثال‌های آن میباشد.

جستارهای متعلق
مهدویت
غایب بودن امام فرصت
عثمان بن سعید عمری
علی بن محمد سمری
نیابت خاصه